Zaanse Schindler onderscheiden

Zaanse Schindler onderscheiden
© Foto Wim Egas
Ewoud Brummer neemt de onderscheiding in ontvangst van de ambassadeur.

,,Het gaat eigenlijk altijd over degenen die het niet overleefd hebben, maar zelden over degenen die het wel gered hebben omdat er mensen waren die hun nek uitstaken’’, zegt Ewoud Brummer. Zijn opa was een van die mensen die hún nek wel uitstaken: Cook Brummer. Soms ook wel omschreven als de Zaanse Schindler. Voor die verdiensten is hij donderdag door de Israëlische ambassadeur postuum onderscheiden met de Yad Vashemonderscheiding, het Israëlische eerbetoon aan mensen die hun leven hebben gewaagd om Joden te helpen tijdens de Holocaust.

Als directeur van de geur- en smaakstoffenfabriek Polak &Schwarz weet Brummer de Joodse familie Schwarz en veel Joodse werknemers door te oorlog te loodsen. Maar niet iedereen overleeft de oorlog. Daar getuigt de plaquette op Maison d’essence van met de 22 namen van de overledenen. Nu is het oude fabriekspand een appartementencomplex. Die plaquette was de aanleiding voor een van de mini-documentaires van Monumenten Spreken om het verhaal van Polak & Schwarz te vertellen. Researcher Marjo Post ontdekte dat er na de oorlog eigenlijk weinig erkenning was voor de daden van Brummer. Ze raakte bevlogen van de directeur in oorlogstijd en ijverde met succes bij de Israeli voor de onderscheiding. Post dook de geschiedenis in van Brummer én van Polak & Schwarz. Cook Brummer had een ontzettend sterk moreel kompas, is op te maken uit de verhalen van Post en Ewoud Brummer die elkaar door de research goed zijn leren kennen. Post: ,,Soms denk ik bij moeilijke beslissingen of morele kwesties: wat zou Cook hier van gevonden hebben?’’ Dankzij de getuigenissen van Dick Schwarz en Maurits van Witsen die in de documentaire uitvoerig aan het woord komen krijgt Brummer nu de Yad Vashemonderscheiding. Schwarz is de zoon van van Samuel Schwarz die de directie voerde voor de oorlog en Van Witsen is de zoon Henri van Witsen die procuratiehouder was bij Polak & Schwarz voor- en tijdens de oorlog. Maar ook de uitzending van 1Vandaag van Caroline van den Heuvel heeft bijgedragen aan de onderscheiding, zegt Post.

Brummer was niet de typische verzetsheld. Geen cowboygedrag met overvallen op distributiebonnenkantoren of spectaculaire bomaanslagen. Juist door te lijmen en te slijmen raakte hij in gesprek met de Duitse bezetter. En hij zorgde ervoor dat hij op goede voet stond met de NSB-burgemeester van Zaandam. Maar wel steeds met één doel in het achterhoofd: ik moet het bedrijf én het personeel door de oorlog heen zien te loodsen. De cynicus zal zeggen: dat deed hij alleen om het bedrijf te redden. Kleinzoon Ewoud: ,,Dat ook, maar hij had een sterk gevoel om onrecht aan te pakken.’’

Schreeuwen

Hij ging zeer tactisch te werk. Ondanks het ’meebewegen’ met de vijand liet hij niet over zich heen lopen. Ewoud: ,,Tegen Duitsers moet je soms flink schreeuwen, anders luisteren ze niet, zei mijn opa altijd.’’ Toen enkele arbeiders meededen aan de Februaristaking, gaf hij het personeel een dag vrij. Formeel was er dus niet gestaakt. Als de Duitsers even later een enorme boete komen innen, meldt Brummer doodleuk dat hij iedereen vrij heeft gegeven om te voorkomen dat er een nare sfeer in het bedrijf zou ontstaan van voor- en tegenstanders van de staking. De Duitsers pikten het.

De familie Schwarz, de Joodse directie van het bedrijf, had een vooruitziende blik toen ze in het begin van de oorlog de niet-Joodse Brummer naar voren schoof als directeur. Zo mocht de Joodse fabriek toch door in de Tweede Wereldoorlog. De geur- en smaakstoffenfabriek maakte tijdens de oorlog ook surrogaatkoffie -en thee waardoor het bedrijf en de werknemers een speciale status kregen omdat ze onmisbaar waren voor de voedselproductie. Toch belandden enkele familieleden in een concentratiekamp in Westerbork. Hij toog erheen en wist de familie weer vrij te krijgen en regelde onderduikadressen in Brussel. Daarnaast zette Brummer een noodorganisatie op in de hongerwinter om de ergste nood te ledigen in de Zaanstreek. Post: ,,Dat deed hij zelfs met de NSB-burgemeester samen waardoor er op een legale manier voedseltransporten plaats konden vinden.’’

De goede contacten kwamen goed van pas toen de Duitsers in 1945 op de Burcht 200 man uit hun huizen sleurden en ze dreigden neer te schieten als represaille voor executies door het verzet. Brummer liet jenever, brood en kaas aanrukken en weet de boel te sussen. Hoeveel mensen Brummer heeft gered gedurende de oorlog? ,,Tsja, dat is lastig te zeggen’’, zegt Ewoud. ,,Maar de zaal bij de uitreiking van de Yad Vashemuitreiking zou zonder hem een stuk leger zijn geweest.’’

Ewoud was close met zijn opa die na de oorlog verkaste naar Marokko. Hij overleed, symbolisch genoeg, op 5 mei 1988. ,,Zelf had hij de onderscheiding denk ik niet zo nodig gevonden. Zijn zoons hadden het wél een ontzettende eer gevonden denk ik. Na de oorlog is er nauwelijks aandacht voor geweest. Pas sinds de documentaire van Monumenten Spreken is die aandacht er wel.’’

Toch was het in kleine kring wel bekend wat Brummer had betekend, weet Marjo Post. Ze kreeg een personeelsblaadje toegestuurd ter ere van de vijftigste verjaardag van Brummer in 1950. Ze laat een gedicht uit het blaadje zien dat het personeel maakte voor hun directeur.

Geen reclamenummer

Een fragment: ,,Jij dacht misschien, dat Mister Brummer slechts schitterde in oorlogstijd, bij wijze van ’reclamenummer’, Nee man, dan ben je ’t spoor echt kwijt! Hij deed héél veel voor de alle mensen, van hoog tot laag, van groot tot klein, hij deed méér, dan wij durfden wensen.’’

GerelateerdWat had Cook gevonden van een azc in de buurt?
Wil je niks missen van Noordhollands Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws