Van pionier Copernicus tot protegé Jan de Jong

Van pionier Copernicus tot protegé Jan de Jong
© Foto Pascal Fielmich
Jan de Jong zoekt naar Venus.
Aristoteles dacht nog dat de mens op aarde het middelpunt van alles was. De Rooms-katholieke kerk nam dat idee later graag over. Copernicus plaatste de zon in het midden van het heelal in de 14e eeuw. De heiden Galileo gaf daar gewicht aan met z’n telescoop in de 17e eeuw. Inmiddels houdt het niet meer op bij ons heelal. Het houdt niet eens op bij één universum.

Die kleinmakende gedachte maakt Jan de Jong uit Wormer en Liekele Zeilstra uit Purmerend niet zenuwachtig. Het maakt ze hongerig naar meer kennis van de sterren.

Sterrenkunde is filosofie, voor het duo is het een levenswijze. Ze organiseren de verjaardag van hun Weer- en Sterrenkundige Kring Zaanstreek. Die is vijftig jaar oud.

Jan de Jong is secretaris van de vereniging. Zeilstra is lid. „Ik help Jan met het organiseren”, licht hij z’n rol toe. De club is grijs, zegt het koppel. Het kan wel een frisse wind gebruiken in de vorm van nieuwe en jonge leden. Daarvoor moet de vereniging toegankelijker worden.

„De vereniging is van een hoog niveau”, stelt Zeilstra ertegenover. „Professoren, hoogleraren. Jaar in jaar uit worden we op de hoogte gebracht van de laatste kennis.” Enige basiskennis is toch handig om niet te verdwalen in de zwarte gaten en sterrennevels. „Maar daar zijn cursussen voor”, stelt Jan de Jong als oplossing voor.

9 maart vieren ze de verjaardag in het Bartel Jacobsz Centrum in Oostzaan met sterrenjournalist Govert Schilling als spreker.

Weer- en Sterrenkundige Kring Zaanstreek was in 1961 geboren als onderafdeling van de Amsterdamse sterrenkundige kring, een initiatief van Jac Weijer. In 1967 werd het een eigen vereniging.

Als 20-jarige kwam Jan de Jong er toen bij. De Jong heeft altijd al belangstelling gehad voor de hemellichamen boven z’n hoofd; als middelbare scholier zat hij al met een kijker naar de hemel te turen. „En ik heb altijd veel gelezen.” Hij vraagt zich af wat de jeugd van tegenwoordig doet, omdat zo weinig jongeren geïnteresseerd zijn.

Het waren andere tijden. Toen was er nog iets aan de hemel te zien. Dat is nu wel anders, beweent-ie. „Als kind kon ik nog wel eens de Melkweg zien. Nu ziet een mens twee of drie sterren.” Voor een donkere hemel moet-ie nu naar Zwitserland of Zuid-Frankrijk. Zelfs met de telescoop bij Sterrenwacht Vesta in Oostzaan, met wie ze veel samenwerken, is het zicht aan het verminderen.

Dat is ook wel een reden dat de jeugd nu misschien niet zo enthousiast van sterren wordt, denkt de secretaris. „ Door het gebrek aan blootstelling word je ook niet geprikkeld.”

Dat leidt tot een gebrek aan kennis. „Als ik op straat mijn hond uitlaat en iemand vraag of hij weet welke heldere ster hij boven hem ziet, denken ze naar een satelliet te kijken. Maar dat is Venus, met daarnaast Mars. Ik heb dit een keer bij vijf mensen uitgeprobeerd, alle vijf wisten het niet.”

Romeinen

De oude Romeinen wisten het wel. „Die wisten precies wanneer en bij wie ze moesten offeren.” Sterren en onderwijs waren toen ook sterk verweven met strenge religieuze leer, beseft ook De Jong.

De raadsels van het heelal spreken De Jong en Zeilstra aan. De Jong: „Zoals zwarte gaten. Als een tikkende klok dichterbij het zwarte gat komt, gaat hij voor een verre waarnemer steeds langzamer tikken. Op de grens van een zwart gat staat de tijd bijna stil. Dan kan het licht niet ontsnappen. Dat heeft allemaal met relativiteit te maken.”

Dat is goed bij Star Trek uitgelegd, vervolgt De Jong. Hij begint te tekenen. Een koepel en een lijndiagram, beide met een x- en y-as die voor tijd en afstand staan. In de koepel verbuigen de lijnen en komen de tijd en afstand steeds dichterbij elkaar. Bij een zwart gat verbuigt het ook.

„Het aha-erlebnismoment bij zulke raadsels of bij wetenschap”, daar doen ze het voor. „Of het nu moleculaire celbiologie is of astronomie. Je leert. Je wordt minder ignorant. Onwetendheid is de ellende in de wereld.”

Jan de Jong buigt zich over het raadsel van buitenaards leven. „De kans is groot dat er iets is, maar zoiets als de mens? Leven als wij is minder waarschijnlijk.” Volgens de kansberekeningen wel, maar De Jong rekent er niet op. „We zijn wel een heel bijzondere mix van koolstofchemie en kans.”

„De wereld is een horloge met honderd radartjes”, zegt Zeilstra. Wie is dan de horlogemaker? Zeilstra en De Jong denken dat de wereld uit niets is ontstaan. Maar als er een horlogemaker zou zijn, is er de kans dat zij met hun denkvermogen niet bij zijn afwegingen kunnen komen, bekennen ze.

Dichterbij komen is moeilijk, volgens Zeilstra. „Hoe meer je weet, hoe meer vragen je krijgt.” De Jong: „Meer weten betekent dat je steeds meer achter de komma weet.”

Het duo merkt op dat het nu heel snel gaat met de kennis en ontwikkeling van sterrenkunde. Begin twintigste eeuw is pas ’definitief’ ontdekt dat ons universum veel groter is dan alleen onze Melkweg. Door de rekenkracht van computers worden nu heel grote stappen gezet. „Vroeger moest je dingen uit het hoofd berekenen en blokjes tellen.” Het sneuvelde vaak bij theorieën. Filosoof Immanuel Kant theoretiseerde al over meerdere Melkwegen in de achttiende eeuw. „Nu gebruiken ze computers die ze ook in Hollywood gebruiken voor animatiefilms.”

Een andere verklaring voor de grote stappen is de globalisering van de wereld. „Tot 40 jaar geleden waren de werelden nog zo geïsoleerd. Nu is de kennis gebundeld”, aldus de penningmeester van Weer- en Sterrenkundige Kring Zaanstreek.

Betelgeuze

Inmiddels is de technologie vergevorderd met onder meer de Very Large Telescope op de Cerro Paranalberg in Chili. „Daarmee kun je heel ver in de tijd kijken. Je kunt zien of de Betelgeuze gaat ontploffen.” Dat is een heldere ster die ieder moment een supernova - een heel heldere en kleurrijke sterrenontploffing - kan worden. „In theorie is het misschien al gebeurd, maar dan zien wij het over 500 jaar.” De vereniging zelf is nog lang niet zo vergevorderd. „We hebben nu pas een verplaatsbare kijker”, zucht De Jong.

Wil je niks missen van Noordhollands Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws