Veel Volendammers blijken Joods te zijn

Veel Volendammers blijken Joods te zijn
© Ella Tilgenkamp Fotografie
Stamboomonderzoekers Dick Bond (rechts ) en Evert Sier boven in het Volendam Museum

Volendammers stammen af van de Spanjaarden. Zo gaat het aloude verhaal in het vissersdorp. Maar onderzoek van Dick Bond en Evert Sier wijst uit dat de wortels van de Volendammers bij de Sefardische Joden uit Portugal liggen.

Museummedewerker Dick Bond van het Volendams museum en Evert Sier hebben met 20.000 getraceerde namen en 5000 familienamen de oorsprong van Volendam in kaart gebracht. Het enorme genealogische graafwerk is al jaren gaande, maar zo langzamerhand komt de eindstreep in zicht. En dus ook de bron waar de Volendammers uit komen.

Spanjaarden?

De zwarte koppen van Volendammers met ravenzwart haar werden altijd teruggebracht naar moren en gestrande Spanjaarden. En daar klopt dus niets van. ,,Hier is nooit een Spanjaard geweest. In het onderzoek ben ik ze niet tegengekomen’’, zegt Dick Bond. Acht jaar lang speurt hij als vrijwilliger dagelijks in archieven op zoek naar de oorsprong van Volendamse families. Evert Sier staat hem nu drie jaar bij. Checken en nog eens checken, want namen zijn verbasterd. Zoals Bond met een d en een t wordt geschreven en er staan ook foutjes in archieven.

Niet letterlijk iedere Volendammer heeft sporen van Joods bloed in de aderen. De oerfamilies mengden ook met andere migranten. Bond en Sier vonden ook veel sporen naar Duitsland. Duitse seizoenarbeiders ’hannekemaaiers’ die naar Nederland kwamen en aan een Volendamse bleven hangen.

Snoek

Joodse familienamen als Salomons veranderden in Volendam in Snoek en de Tavissen werden Tuyp. Familienamen als Sier veranderen wel vijf keer, weten onderzoekers Dick Bond en Evert Sier die een genealogische speurtocht doen naar de bron van Volendamse families.

Namen veranderen was een peulenschil voor 1811, toen de burgerlijke stand werd ingevoerd. Zo werden Tavissen ook omgedoopt tot Molen en Butter. ,,Om zo hun Joodse afkomst te verhullen en vervolging te voorkomen’’, vermoeden Bond en Sier. ,,We zijn er zelf niet bij geweest.’’

Veermannen

Evert Sier begon vijftien jaar geleden al met zijn eigen stamboomonderzoek. Daarin ontdekte hij dat Sier ook veranderd was in Schokker, Stroek, Vlak, Schilder en Kil. Nog een mooie veranderingsvoorbeeld: Job Heijnszoon, geboren rond 1560, is volgens de naspeuringen de oudste stamvader van alle Volendamse Veermannen. Zijn kleinzoon veranderde namelijk zijn naam in Cornelis Janszoon Veerman. ,,Bij ieder onderzoek van een stamboom van Veerman komen we bij hem terecht.’’

Bond gaat terug tot 1641 toen Sefardische Joden met hun handel naar Edam kwamen en een ’poortersbewijs’ (soort bewijs van goed gedrag) nodig hadden om de stad in te mogen. ,,Dat was tijdelijk. Daarna gingen ze zwerven door de provincie. In 1722 kregen ze verblijfsvergunningen en kwamen er een synagoge en Joods kerkhof in Edam.’’

Lutinegoud

Een belangrijke Jood die in 1738 in Volendam werd geboren, was Pieter Salomons. Een marskramer die met Stijntje Tuyp trouwde; al stamt die naam weer van de Joodse familienaam Tavis.

Pieter Salomons en zijn schoonzoon Nicolas Megok Keuken visten bij Terschelling een groot deel van de goudschat van de Lutine op. Dat schip verging in 1799 met voor een miljoen pond goud en zilver aan boord. Salomons en Keuken werden met hun ’vangst’ de bankiers van de Volendamse bottervloot. Met zoveel geld achter de hand groeide die enorm. Volendam beleefde glorieuze visserstijden. Ook de bouw van de katholieke kerk werd Volgens Bond en Sier met de goudschat gefinancierd.

Na 1811 is het makkelijk zoeken volgens Bond. ,,Want voor die tijd was alles in het Latijn. Dat vertalen we en dan komen we ook wel eens foutjes tegen. En we stuiten op buitenechtelijke kinderen en bastaards. Bijvoorbeeld van een man die na het overlijden van zijn vrouw met de huishoudster verder ging. Ze kregen een kind en trouwden dertig jaar later.’’

Michiel de Ruyter

In het genealogisch puzzelwerk stuitten de onderzoekers op beroemdheden die banden hebben met Volendam. Zoals Michiel de Ruyter. Die was bevriend met kapitein Jacob Willemszn. Broeder. Die trouwde ene Trijntje; dochter van Klaas Janszoon Rood waar uiteindelijk de Keizers en Keijzers in Volendam van afstammen. De Ruyter en Broeder voeren samen op het schip de Eendracht naar de Middellandse Zee waar De Ruyter het leven liet en Broeder overleefde.

De speurtocht van Bond en Sier duurt nog voort, al is het meeste in kaart gebracht. ,,Je moet er elke dag mee bezig zijn, anders kom je niet verder. Met dank aan het Waterlands Archief moet ik zeggen, want daar hebben ze gezinskaarten in het bevolkingsregister en ook andere registers waar we veel in terugvinden.’’

Wil je niks missen van Noordhollands Dagblad? Like ons dan op Facebook!

Het laatste nieuws