’Haarlem heeft criticasters nodig.’ Emma Westermann en Jacques Overtoom eren de inspirerende dwarsligger Gerrit van Dijk

Genomineerden Emma Westermann en Jacques Overtoom op het matje van Gerrit van Dijk.

Genomineerden Emma Westermann en Jacques Overtoom op het matje van Gerrit van Dijk.© Foto United Photos/Paul Vreeker

Jaap Timmers
Haarlem

Emma Westermann (film) en Jacques Overtoom (boek) brachten samenhang in de verbrokkelde herinnering aan artiest en activist Gerrit van Dijk.

„Elke stad heeft criticasters als Gerrit van Dijk nodig.” Dat zegt Jacques Overtoom, de maker van een indrukwekkend overzichtsboek over deze gelauwerde animatiefilmer en ludieke lastpak, die in 2012 overleed.

Samen met cineaste Emma Westermann is Jacques Overtoom gekandideerd voor de titel Persoon van het Jaar. En met hen een stuk of tien anderen die een rol speelden bij dit eerbetoon.

De film, het boek en de tentoonstelling in 37PK waren in 2020 hits in het culturele wereldje van Haarlem. Van het boek ’Gerrit van Dijk, hommage aan een inspirerende dwarsligger’ gingen intussen vierhonderd exemplaren over de toonbank. De fraai geïllustreerde bundel kreeg een nominatie voor de Louis Hartlooper Prijs voor beste filmboek.

De film ’Ik tel mijn tekeningen’ van Emma Westermann ging in september van dit jaar in première op het Nederlands Film Festival en trok volle zalen in de Filmschuur. Westermanns documentaire nam deel aan de competitie voor een Gouden Kalf.

Het liep ook storm bij de expositie, zeker toen deze bijna afliep.

Animatiefilmer Gerrit van Dijk

Animatiefilmer Gerrit van Dijk© Archieffoto United Photos de Boer

De twee sleutelfiguren blikken terug op het afgelopen jaar en vertellen over de man aan wie zij zich schatplichtig voelen. Gerrit van Dijk ging statig in zwart gekleed over straat. Geen makkelijke vent. Hij liet zijn mening horen, en daar bleef het niet bij. Met vrienden als Jannie Sipkes en Piet Zwaanswijk zette hij publieke protestacties op touw. Het waren vaak wonderlijke en theatrale manifestaties die verbazing wekten bij voorbijgangers, en mogelijk tot nadenken stemden.

2019 was een jaar van voorbereidingen voor het boek, vertelt grafisch vormgever Jacques Overtoom. „We hebben toen alle schrijvers gevonden die zouden meewerken. Toen is ook al het beeldmateriaal verzameld.”

Overtoom: „In september 2019 kon ik aan de slag met het boek. Het groepje met Inge Crul, Maria van Vlijmen en Gonda Koster was enthousiasmerend. Dat wij tweeën zijn genomineerd door de krant vinden we hartstikke leuk, het straalt af op meer mensen. Zonder de groep was het niet gelukt.”

Documentaire

Emma Westermann: „Voor mij begon het werken aan de documentaire acht jaar geleden, vlak voor Gerrits dood. Toen ben ik gaan filmen. Toch heb ik nog lange tijd gewacht op het moment op mensen die ook mijn film zouden dragen.”

Dat moment van samenwerking kwam in 2019, toen Westermann door Tamara Sterman (37PK-directeur) werd benaderd. Zij koppelde haar aan de makers van het boek en de initiatiefnemers van de tentoonstelling. Sterman zorgde ervoor dat de drie pijlers bij elkaar kwamen, waardoor iedereen elkaar ging helpen en het een gezamenlijk project werd.

Overtoom: „Het eerste plan was een klein, leuk boekje te maken, waarin we de recalcitrante stadsfiguur wilden laten zien die zich druk maakte om Haarlem, maar Tamara vond dat Gerrit van Dijk meer verdiende. Daar had ze gelijk in. Dat was dé stimulans die we nodig hadden. Ze vond dat we alles van hem moesten vertellen.”

„Want”, zegt Westermann, „met zijn animatiefilms is hij wereldberoemd geworden.” Gerrit van Dijk won tweemaal een Gouden Beer in Berlijn, voor ’Pas à Deux’ en ’I Move, So I Am’, en een Gouden Kalf voor ’A Good Turn Daily’. Fragmenten staan op YouTube.

Met andere woorden: hij is bekend in Haarlem geworden, maar niet omdat hij wereldberoemd was als filmer. Hij verzette zich tegen bouwprojecten, maar ook tegen plannen in de kunst- en cultuurwereld. „De cartoons die hij zeventien jaar voor Haarlems Dagblad maakte, hebben hem in de stad bij een breder publiek bekendheid gegeven.”

Oorsprong van het boek ligt in toezeggingen aan Gerrit. Hij heeft diensten gevraagd aan Gonda Koster en aan Jacques Overtoom. „Hij vroeg mij op het einde: ’Wil jij het Haarlemse in de gaten houden?’ Daarmee bedoelde hij dat ik dingen recht zou zetten voor het geval hij een keer genoemd zou worden.”

Overtoom. „Het leuke van het hele project was dat er steeds meer mensen kwamen om eraan mee te doen, mensen die iets voor hem begonnen te voelen.”

Westermann: „Ik heb Haarlemmers ontmoet die maar één kant van hem kenden, en die allemaal wel wisten dat er nog veel meer speelde.”

Overtoom: „Natuurlijk was hij het mannetje met dat hoedje, en die air. Hij was eigengereid. Dat klopt, maar onder dat hoedje zaten veel ideeën.”

In Haarlems Dagblad wordt het boek omschreven als pleidooi voor meer straatrumoer. Overtoom: „We missen iemand met een grote mond, die ook wat wil veranderen. Elke stad heeft mensen nodig, die dingen aanzwengelen. Dat kon Gerrit.”

Stemmen kan ook hier.

Paspoort

Naam: Jacques Overtoom

Geboren: 22.2.1948 te Haarlem

Beroep: grafisch vormgever

Drijfveren: kunst, theater, films

Vormgeving: voor musea, instellingen en bedrijven.

.

Naam: Emma Westermann

Geboren: 19.8.1982 in Amsterdam

Groeide op: in Heemstede

Ging naar: Stedelijk Gymnasium Haarlem

Studeert: Theater-, Film en Televisiewetenschap (Master of the Arts)

Beroep: schrijver en documentairemaker

Documentaires: Jan Mesdag zingt Brel (2008); Generatie Nooitgenoeg (2011); U Kunt Nog Stemmen (2014); Pia Douwes - Mijn Leven is van Mij (2018)

Meer nieuws uit Haarlem

Meest gelezen