Premium

Bakvis in oorlogstijd, een Haarlems dagboek van een 15-jarig meisje

Bakvis in oorlogstijd, een Haarlems dagboek van een 15-jarig meisje
Miep Diesel met kleindochter Demi en dochter Hilde.
© Foto Monique Kooijmans
Haarlem

Wat doet een pubermeisje tijdens een oorlog? Spijbelt ze net zoveel als anders? Heeft ze dezelfde ergernissen over haar ouders als gebruikelijk? En wordt ze ’gewoon’ verliefd? De antwoorden zijn te vinden in het dagboek dat de Haarlemse Miep Diesel bijhield tijdens de Duitse bezetting. Het verhaal over haar belevenissen wordt 75 jaar na de bevrijding uitgegeven. Het boek ’Bakvis in oorlogstijd’ verschijnt eind deze maand.

(Verhalen van ooggetuigen van de Tweede Wereldoorlog vind je hier)

Vooral voor oudere Haarlemmers is het een boeiend tijdsbeeld dat het destijds 15-jarige meisje uit de Stuyvesantstraat schetst. Alle plekken die ze beschrijft, zijn herkenbaar: de mulo aan het Junoplantsoen, Stoop’s Bad, De Delft als natuurschaatsbaan, de Rembrandt-bioscoop aan de Grote Markt, de lunchroom bij V&D.

Bakvis in oorlogstijd, een Haarlems dagboek van een 15-jarig meisje
Miep (derde van rechts) met haar vrienden in Stoop’s Bad.

Dat het dagboek wordt uitgegeven, is puur toeval. Het had net zo goed anoniem op een zolderkamer kunnen blijven liggen. Maar Mieps dochter Hilde van Garderen (56) had meteen het idee dat ze iets bijzonders in handen had toen ze het begin vorig jaar tijdens haar wekelijkse bezoekje aan haar moeder in Amersfoort opeens meekreeg. Thuis in Almere begon ze ’s middags direct te lezen om pas twee uur ’s nachts op te houden. Het ontroerde haar, soms tot huilens toe.

Dodenherdenking

Daarom besloot Van Garderen sommige gedeelten voor te lezen tijdens de dodenherdenking die jaarlijks speciaal voor kinderen wordt gehouden in Almere. Als VVD-wethouder was ze gevraagd een toespraak te houden. De reacties waren zo enthousiast dat historicus Garrelt Verhoeven contact legde met de Amsterdamse uitgeverij Boom. De rest is geschiedenis.

Tijdens de officiële presentatie op 24 april zou Van Garderen het originele dagboek schenken aan het Noord-Hollands Archief. Tegelijkertijd zou burgemeester Jos Wienen haar het eerste exemplaar van het boek overhandigen. Door de coronacrisis gaat het niet door. De bijeenkomst had sowieso een triestig karakter gekregen, omdat Miep Diesel vorige week maandag plotseling is overleden. Haar dochter wilde het geplande interview met deze krant toch door laten gaan. Als eerbetoon aan haar 93-jarige moeder.

Terloops

Door het lezen van het dagboek is Van Garderen haar moeder nog meer gaan waarderen. In alle verhalen die ze in de loop der jaren van haar over de oorlog had gehoord, overheerste de ellende. Alsof het vijf jaar lang continu narigheid was geweest, met de hongerwinter als uiterste beproeving. In het dagboek gaat het juist vooral over haar persoonlijke belevenissen, waarbij de oorlog slechts terloops wordt genoemd.

„Het gaat over haar leven als jong meisje tegen de achtergrond van een heel bizarre tijd. Ze beschrijft in één zin dat vliegtuigen heel laag over de stad kwamen, om het vervolgens uitgebreid te hebben over een heel leuke fuif die ze die avond heeft. Of ze vertelt dat een feestje bij haar vriendin Corrie helaas niet door kan gaan, omdat die dag doodvonnissen zijn voltrokken. Alle gebeurtenissen worden in perspectief geplaatst.” Hildes dochter Demi (24) vult aan: „Alsof de oorlog wordt gebagatelliseerd.”

De aanleiding om een dagboek te schrijven, was voor Miep treurig. Ze had een zeer moeizame band met haar ouders, die weinig belangstelling hadden voor haar dagelijkse beslommeringen. Ze kon voor haar gevoel haar verhalen alleen kwijt aan het geduldige papier.

Haar broer Ad was overduidelijk het lievelingetje thuis. Dieptepunt was de verkoop van de piano, waarop Miep zo graag speelde. Die was ingeruild voor een motorfiets, waarop haar broer tochten kon maken. Toen haar moeder het had verteld, reed ze lachend weg bij Ad achterop.

Bakvis in oorlogstijd, een Haarlems dagboek van een 15-jarig meisje
Miep Diesel met haar ouders en broertje Ad.
© Foto’s privécollectie familie Van Garderen

Ongemakkelijk

Het gebrek aan genegenheid heeft volgens haar dochter doorgewerkt in haar verdere leven. Het kostte haar moeite emoties te tonen en ze was weinig aanhankelijk. Kleindochter Demi merkte het telkens bij het afscheid nemen. „Ik riep altijd: ik hou van je, oma. Dan begon ze altijd ongemakkelijk te lachen. Ze kon dat nooit terugzeggen, daar was ze te introvert voor.”

In het boek dat verschijnt, is geen enkele censuur toegepast. Alles wat Miep vertelt, heeft de drukker gehaald. Volgens Van Garderen schrok haar moeder enigszins toen ze het manuscript onder ogen kreeg. Ze constateerde achteraf een ’echte jongensgek’ te zijn geweest. Ze flirtte erop los en koesterde de aandacht die ze van het andere geslacht kreeg.

Bakvis in oorlogstijd, een Haarlems dagboek van een 15-jarig meisje
Miep geflankeerd door haar vriendinnen Corrie Huynink (links) en Tiny Halderman.

Met veel plezier las Hilde de amoureuze ontboezemingen terug. „Ik weet zeker dat ze mijn vriendin was geworden en dat we veel lol met elkaar hadden gehad. Hilarisch om te lezen hoe hooghartig ze tegen jongens deed. Verder was ze geen licht op school en liet ze zich makkelijk overhalen te spijbelen. Ze was recalcitrant, had veel humor en straalde levenslust uit. Door het dagboek te lezen, merkte ik pas weer hoe leuk ze was.”

Dat beeld was Hilde in de loop der jaren kwijtgeraakt. Vooral het vroege overlijden van haar zoon Niek door zelfdoding had haar moeder enorm aangegrepen. Het onbekommerde verdween steeds meer, evenals de vrolijkheid die haar altijd zo kenmerkte.

Arbeitseinsatz

In het dagboek schrijft Miep ook uitgebreid over broer Ad, die niet alleen worstelde met zijn homoseksualiteit maar zich kort na de Duitse inval ook vrijwillig aanmeldde voor de Arbeitseinsatz. Pas toen hij eenmaal aan het werk was in een Messerschmitt-fabriek in het Oostenrijkse Kematen, besefte Ad dat hij de verkeerde keuze had gemaakt. Wegens sabotage tijdens zijn werk belandde hij in een concentratiekamp. Eenmaal terug in bevrijd Nederland kreeg hij desondanks dezelfde behandeling als andere ’foute’ landgenoten.

Volgens Van Garderen heeft haar oom niets gedaan om zich voor te schamen, omdat hij zelf zijn feilen herstelde. Ze hekelt de hypocrisie die om oorlogsheroïek in Nederland heen hangt, alsof het halve land in het verzet heeft gezeten. „Hetzelfde mechanisme zie je als mensen praten over reïncarnatie. Iedere vrouw vertelt vroeger Cleopatra te zijn geweest, terwijl niemand die lummelige slaaf was die met stenen liep te sjouwen.”

Van Garderen is blij dat haar moeder vorig jaar de tijd rijp achtte het dagboek aan haar dochter en kleindochter te geven. Alsof het moment was gekomen de rekening van het leven op te maken. In dezelfde periode kreeg Hilde ook plotseling te horen dat ze die chique zilveren lepel in dat ene laatje mocht meenemen. En alle langspeelplaten die nog op het rommelkamertje stonden. „Dat bleken trouwens bijna allemaal elpees van mij te zijn, van Prince en zo.”

Bakvis in oorlogstijd, een Haarlems dagboek van een 15-jarig meisje
Miep met haar grote liefde Chris Willemse.

Bij het lezen van haar moeders dagboek vielen de aanvullingen op die in de kantlijn waren geschreven. Aan het bibberige handschrift te zien was haar moeder toen al aardig op leeftijd. Zo zijn opmerkingen toegevoegd over Chris Willemse, haar grote liefde aan het einde van de oorlog. Tot haar oneindige verdriet maakte hij het een week na de bevrijding uit, omdat ze zich in zijn ogen wat al te vrijpostig had gedragen tegenover Canadese soldaten.

Uitgummen

Uit de aanvullende opmerkingen bleek dat Miep hem in de jaren tachtig had opgespoord en een brief had geschreven. Zijn antwoord had haar enorm gegriefd. Hij schreef dat hij haar nog slechts vaag herinnerde, omdat ze wat hadden ’aangerommeld’. Alsof hij hun gepassioneerde liefdesgeschiedenis veertig jaar later alsnog wilde uitgummen.

Hilde begrijpt waarom haar moeder destijds contact met Willemse opnam. Beroepsmilitair Nico van Garderen, met wie ze in 1952 trouwde, was geen makkelijke man. „Volgens mij vroeg m’n moeder zich af hoe haar leven was gelopen als het niet was uitgegaan met Chris. Hij was haar grote liefde.”

’Bakvis in oorlogstijd. Het dagboek van Miep Diesel’ ligt vanaf 28 april voor 20 euro in de winkel. In Haarlem is het onder meer te koop bij Boekhandel De Vries Van Stockum en Athenaeum Boekhandel. Ook is het boek online te bestellen.

Meer nieuws uit Haarlem

Meest gelezen