Premium

René Diekstra over dealen met corona-angst: Als de wereld verandert, verander dan mee

1/2
Leiden

De coronacrisis is een wake up call, zegt René Diekstra. ,,We zijn buitengewoon kwetsbaar.’’ Ook psychologisch is het rondwarend virus een worsteling. Hoe kun je in deze tijden geestelijk overeind blijven?

Niemand kan eraan ontkomen: de coronacrisis raakt jong en oud. We zitten thuis, de kinderen kunnen niet naar school, we kennen inmiddels allemaal wel iemand die ziek is geworden, soms erger... En of je nu even naar buiten gaat om een frisse neus te halen of een boodschapje te doen, de televisie aanzet of de krant open slaat: je wordt telkens weer met de nieuwe werkelijkheid geconfronteerd. Het lijkt wel oorlog, maar dan met een onzichtbare vijand.

Corona-angsten

,,Het is ook psychologisch gezien een crisis’’, vindt René Diekstra. ,,En er is een gezonde en een ongezonde manier om daar mee om te gaan.’’ De psycholoog en schrijver, die al een paar weken achter elkaar in zijn column in deze krant zijn waarnemingen over corona-angsten en crisisgedrag optekent, heeft zelf de kop boven dit verhaal al bedacht: als de wereld verandert, verander dan mee. Een goed advies in bange tijden.

Zelf heeft Diekstra - geeft hij ruiterlijk toe - ook wel angst. Hij greep de afgelopen dagen terug naar het proefschrift ’Crisis en Gedragskeuze’ waarmee hij als 26-jarige promoveerde. ,,Dat onderwerp had ik niet zomaar gekozen, mijn persoonlijke geschiedenis speelde een rol. Terugkijkend besef ik dat het schrijven van dat proefschrift me heeft geholpen om beter greep te krijgen op de crises in mijn eigen leven en om mensen om me heen te helpen.’’

Existentiële onzekerheid

Het is moeilijk te bevatten, hoe snel en ingrijpend de wereld om ons heen de afgelopen weken is veranderd. Diekstra merkt aan van alles dat het voor veel mensen een worsteling is om daar goed mee om te gaan. ,,Een psychologische crisis. Een toestand waarin je voor een ernstig probleem wordt gesteld, dat je in de onmiddellijke toekomst niet kunt oplossen, maar dat wel bestaansbedreigend is. Het lijkt of de gangbare manieren niet meer werken, terwijl nieuwe nog niet gebruikelijk of effectief zijn. Dat gaat gepaard met innerlijke en sociale spanning, met existentiële onzekerheid. Met verlies van bestaanscontrole en emotionele controle. Het zorgt voor gevoelens van hulpeloosheid en hopeloosheid, al helemaal als de bedreiging onzichtbaar is voor het blote oog. Gevoelens van hulpeloosheid en hopeloosheid zijn de broeikas voor angst en depressie.’’

Opeenstapeling

Verlies is een cruciale factor. Diekstra: ,,Kenmerkend voor een crisis is een opeenstapeling van verliezen. Dat zien we hier ook, er dreigt verlies van veiligheid, zekerheid, van gezondheid, van leven, van welstand, van contacten, van leefruimte, van deelname aan activiteiten. Verlies van toekomstperspectief ook. Sommige verliezen zijn onomkeerbaar. Verlies van leven vanzelfsprekend, maar het kan ook gelden voor je bedrijf. Crises grijpen ons door die stapeling van (dreigende) verliezen zo aan dat ons hele leven op zijn grondvesten staat te schudden. Uit tal van studies blijkt dat de pijn van verlies, op welk gebied ook, gemiddeld twee keer zo groot is als het plezier van winst.’’

Ultieme vrijheid

Diekstra is een groot bewonderaar van de beroemde psychiater en holocaustoverlevende Victor Frankl. ,,Die stelde dat alles ons kan worden afgenomen, behalve één ding: de vrijheid om zelf onze houding te kiezen, in welke omstandigheden dan ook. Het is de laatste vrijheid, maar ook de meest ultieme vrijheid. Je hebt de keuze om iets als een bedreiging te zien, maar ook als een uitdaging. Een crisis zowel als een bedreiging alsook als een uitdaging benaderen, is cruciaal. ’’

Sigmund Freud

Hij haalt ook een andere grootheid aan. ,,In 1904 vroeg een journalist aan Sigmund Freud: ’legt u eens uit aan mijn lezers wat een mens goed moet kunnen. Freud kwam met een heel charmant antwoord: liefhebben en werken. Maar hij was die dag niet in topvorm, hij vergat een derde eigenschap: tegen de verliezen kunnen die vroeg of laat in een leven kunnen toeslaan.’’

,,De hamvraag in deze coronacrisis is misschien wel: hoe om te gaan met verliezen. In de wetenschap zijn daar wel antwoorden op te vinden. Je kunt het in één zin vatten: Ga een relatie aan met SASHA. Die vijf letters staan voor vijf cruciale vaardigheden: Suppressie, Anticipatie, Sublimatie, Humor en Altruïsme. Als je deze vaardigheden in je repertoire hebt, dan ben je in staat om te gaan met de psychologische en sociale effecten van deze crisis.’’

SASHA, op een rij:

Suppressie

,,Suppressie is de middenpositie tussen depressie (de houding van chronische hulpeloosheid en hopeloosheid) en repressie (de houding dat er niks aan de hand is). Het is goed om voor jezelf te besluiten dat je op bepaalde tijden aandacht geeft aan de coronocrisis, maar de rest van de tijd niet. Een coronadieet: wél een half uur kijken naar de persconferentie van het RIVM, maar niet de rest van de dag voortdurend internet afgaan op zoek naar de laatste berichten over de crisis. De media zouden overigens ook een belangrijke rol kunnen spelen: meer terughoudendheid en evenwicht in de coronaberichtgeving om mensen die suppressie als vaardigheid niet zo goed onder de knie hebben te helpen.’’

,,Het is ook zinnig om in de tijd die je van jezelf aan corona mag geven, met een vriend of familie te praten over wat het met je aanricht. Het is belangrijk om over je angsten te spreken. Toen Eric Scherder onlangs in De Wereld Draait Door heel kwetsbaar vertelde over zijn angsten, kreeg ik van veel mensen te horen hoe belangrijk het was dat deze man zijn angsten deelde. Angst is deelbaar.’’

Anticipatie

,,Het gaat bij anticipatie om je voorbereiden op lastige of verdrietige situaties. Bijvoorbeeld: van tevoren bedenken hoe je zo veilig mogelijk naar buiten kunt gaan, wat je gaat doen als het druk is in de supermarkt. Maar ook: praten over wat je nog wel of wat je beslist niet wil, mocht je in het ziekenhuis terechtkomen.’’

,,Hou in deze periode een klein gedachtenboekje bij, schrijf je gedachten op. Het helpt als je je angsten zwart op wit ziet. Het relativeert ze.’’

Sublimatie

,,Wat kun je meer doen dan lijden onder deze coronacrisis? Heel veel, zou ik zeggen. Begin iets creatiefs, iets nieuws. Iets wat je al heel lang wilde, maar waarvoor je nooit de tijd had. Deze crisis kan ons óók verrijken. De meeste grote kunstuitingen - of het nou om symfonieën gaat, literatuur of belangrijke schilderijen - zijn overigens ook tot stand gekomen in tijden van crisis. Het zijn vaak uitingen van hoe de kunstenaar met verlies om gaat.’’

Humor

,,Lachen is goed voor het immuunsysteem. En lachen om een grap - als hij fatsoenlijk is, dus niet ridiculiserend maar relativerend - laat ons letterlijk van perspectief veranderen. Toen mijn broer heel erg ziek in het ziekenhuis lag, wilde hij geen bezoek. Mijn andere broer en ik zijn tóch gegaan, we zeiden dat we maar een half uur zouden blijven en dat hij niet hoefde te praten. We vertelden ook ziekenhuisgrappen. Op een gegeven moment kwam er gelach uit het bed en hoorden we: ’Ik weet er ook nog wel één. ’Dokter, wat heeft u achter uw oor, een thermometer?’ ’O, dan ben ik benieuwd in welk gat ik mijn pen heb gestopt’.’ We zijn nog zeker anderhalf uur gebleven. Veel coronagrappen, de maffe daargelaten, geven een opkikker. Ik werd zelf bijvoorbeeld heel vrolijk van een filmpje van een Haagse zanger: Mylène mag ik bij jou in quarantaine.’’

Altruïsme

,,Altruïsme is een bijzondere vorm van sublimatie. Je stelt jezelf de vraag: wat kan ik gezien of ondanks mijn pijn of onzekerheid voor een ander betekenen. Het komt vanuit het idee dat iets goeds te doen voor een ander de beste manier is om jezelf goed te voelen. Een treffend voorbeeld vind ik Jan Kloppenburg, de vader van Joes die in 1996 slachtoffer werd van zinloos geweld. De dood van zijn zoon betekende onvoorstelbaar leed. Maar Jan Kloppenburg en zijn vrouw vroegen zich af: wat kunnen wíj met onze pijn doen behalve er onder lijden. Daar is de stichting tegen zinloos geweld uit voortgekomen.’’

’Als Leven Pijn Doet. Weerbaar en Waardig Omgaan met de Verliezen in je Leven’ van René Diekstra geeft gedetailleerd het verwerven en gebruiken van SASHA weer. De opbrengst van dit boek gaat naar het Rode Kruis. Karakter Uitgevers, ISBN 978 90 4520 425 3. Reageren?: diekstra.rene@gmail.com.

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.