Premium

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]
Ans van As-Berendsen.
Haarlem

Op haar schilderijen is heel veel zwart en grijs te zien, slechts hier en daar een splinter fleurigheid. Precies zoals Ans van As-Berendsen de maartdagen van 1945 in Doetinchem beleefde. Een stadshart in puin geschoten door geallieerde bommenwerpers, anderhalve week voor de bevrijding van de Achterhoek. En een meisje van elf dat ertussen liep.

Ans van As-Berendsen (86) heeft acht schilderijen gemaakt over de bombardementen van 19, 21 en 23 maart. Een paar jaar geleden - dik zeven decennia na de bevrijding - vloeiden ze bijna als vanzelf uit haar kwast.

In haar atelier aan huis in Haarlem, waar ze in de jaren zestig met haar man Toon naartoe verhuisde, vertaalde ze moeiteloos de dramatische indrukken van destijds naar het linnen.

Begin vorig jaar exposeerde ze met haar schilderijen in het Stadsmuseum van Doetinchem. Na de tentoonstelling schonk ze de beeltenissen aan het museum. Thuis staan nog twee werken van haar over de bombardementen, geschilderd op goedkope doeken. „Maar daar kwamen scheurtjes in, dus ik vond dat die niet naar het museum konden. Die houd ik zelf.”

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]

Met de zware bombardementen werd volgens haar generatiegenoten de ziel uit Doetinchem geslagen. De pittoreske charme is definitief verdreven, constateerde Van As-Berendsen tijdens de spaarzame keren dat ze terugkeerde naar de straten die zo onbarmhartig waren getroffen. „De herbouw moest zo snel en zo goedkoop mogelijk. Dat is te zien, ik vind er niks meer aan.”

Brandbom

Op 21 maart ’45 viel een brandbom in de Boliestraat, waar haar ouderlijk huis stond boven de distilleerderij/likeurstokerij van haar vader. Ans was in de zandbak bij buurkinderen aan het spelen toen de moeder van een vriendinnetje haar vertelde dat ze beter naar huis kon. Het aanzwellende geluid van vliegtuigmotoren beloofde op deze prachtige lentedag weinig goeds.

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]
Bombardement Doetinchem.

Ans was net op tijd thuis om met haar broers, zussen en ouders de kelder in te vluchten. Het gezin had geluk, maar vele anderen niet. In drie dagen werden honderdtwintig gebouwen verwoest, naar schatting honderdzeventig mensen vonden de dood.

Zo ook Jenny Brugman, leeftijdsgenote van Ans, die ook in de zandbak speelde. Ze ging iets later naar huis. Te laat. „Jenny is op straat gevonden. Door een granaatscherf was ze onthoofd. Nee, gelukkig heb ik het niet gezien.”

Begin vorig jaar maakte Ans kennis met Jenny’s broer Nico, die bij de bombardementen ook zijn vader verloor. Ze troffen elkaar bij het nieuwe bezoekerscentrum WOII in Doetinchem, op initiatief van Karel Berkhuyzen die zich als journalist heeft verdiept in de oorlogsjaren in de Achterhoek. „Ja, dat was een heel bijzondere ontmoeting. Ik ben Jenny nooit meer vergeten.”

Meteen toen het bombardement voorbij was, werd Ans door haar moeder naar Wijnbergen gestuurd. Met een oude kinderwagen vol voedsel in weckflessen ging het meisje op weg naar familie in het buurtschap even verderop.

Verweesd liep ze door de stad die in lichterlaaie stond. Ze zag nog net hoe de toren van de Catharinakerk instortte. „Dat heb ik nooit begrepen, waarom m’n moeder me alleen op pad stuurde tussen die brandende puinhopen.”

Ans heeft het haar niet kunnen vragen. In januari ’46 overleed haar moeder plotseling. De antwoorden voor haar jongste dochter nam ze mee het graf in. Pa vond snel een andere vrouw, met wie Ans totaal niet overweg kon. Als nakomertje had ze ook niet veel aan haar veel oudere broers en zussen, die op zichzelf woonden.

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]
Bombardement Doetinchem.

Op advies van haar vader ging ze naar het westen. Ze volgde een lerarenopleiding aan de kweekschool in Amersfoort. Haar eerste job was op de Heilig Hartschool in Bussum, waar ze vijftig eersteklassers voor haar neus kreeg. Later ging ze lesgeven op een huishoudschool in Amsterdam.

Skivakantie

Tijdens een skivakantie in Oostenrijk leerde ze haar man kennen. Ze kreeg er twee kinderen bij cadeau: Frank en Saskia uit zijn eerste huwelijk. Ze gingen eerst in Loenersloot wonen, later in Haarlem waar haar echtgenoot een baan kreeg bij de gemeente.

Ze betrokken een huis in het Bos en Vaart Kwartier, anderhalf jaar nadat hun dochter Anneke was geboren. Ans begon met schilderen toen haar dochter het huis uitging om in Amsterdam te studeren. „Ik wilde niet zo’n vervelende moeder worden die alleen maar tegen haar ging lopen zeuren. Ik wilde iets te doen hebben.”

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]
Bombardement Doetinchem.

Sindsdien heeft Van As-Berendsen de gewoonte haar levensverhaal te vertellen via schilderijen. Alles wat belangrijk is voor haar, is in ingelijst acryl terug te vinden aan de muren van haar seniorenwoning in Heemstede waar ze sinds begin januari woont.

Een familieportret van heel vroeger, afgewisseld met afbeeldingen van haar kleinkinderen. Haar man (overleden in 2008) centraal in het heelal schuin tegenover een boslandschap waar hij zo graag kwam sinds hij door een herseninfarct hulpbehoevend was geworden.

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]
Bombardement Doetinchem.

Therapie

En dus die imponerende werken van de bombardementen. Schilderen als therapie?

„Nee, zo zie ik het niet. Ik zit niet met betraande ogen met de kwast in m’n hand. Je kunt wel blijven huilen, dat schiet niet op. Het zijn meer verhalen waarvan ik vind dat ze gehoord moeten worden. Als ik vertel dat ik een bombardement heb meegemaakt, begint iedereen altijd over Rotterdam. Veel mensen weten niet dat Doetinchem ook zwaar is getroffen.”

En zij kan het als geen ander weten. Veel slachtoffers kende ze. Schoolgenote Ria Diepenbroek raakte bijna iedereen kwijt toen de Waterstraat op 19 maart ’45 een voltreffer kreeg. Ria zat in de kerk toen het huis werd geraakt. „Haar stervende vader heeft in het ziekenhuis nog prachtig gezongen voor zijn vrouw en kinderen die het niet hadden overleefd. Paradisum deducant te angeli, naar het paradijs geleiden u de engelen.”

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]

Ans verbleef tot de bevrijding op 1 april in Wijnbergen, waar ze sliep op een mud aardappelen in de kelder. Toen de Canadezen de Duitsers hadden verdreven uit Doetinchem, wandelde Ans moederziel alleen tussen de ruïnes terug naar huis.

De maanden erna zag ze hoe de stad zich langzamerhand oprichtte. Ook bij haar kwam het plezier stilaan terug. Zeker toen ze met haar vriendinnetjes in de kiepkarren mocht meerijden die werden ingezet om de kapotgeschoten huizen op te ruimen. „Maar daar was m’n moeder niet zo blij mee, want tussen het puin lagen vaak nog lijken.”

Over de achtergrond van de bombardementen op Doetinchem is lang onduidelijkheid geweest. Waren het vergissingen van de Britten, die de Duitse plaatsen Isselburg en Anholt – net aan de andere kant van de grens – hadden moeten treffen? Ans denkt van niet. Veel aannemelijker vindt ze de hypothese dat de Typhoon-squadrons het hadden gemunt op strategische doelen in Doetinchem om de bezetters te ontregelen.

Zinloos

„Maar ik vind het helemaal niet belangrijk om dat te weten. Alles aan de oorlog was verschrikkelijk. Dit was een van de vele dieptepunten. Een schuldige zoeken is zinloos. Voor mijn verwerking heeft het niet uitgemaakt om te weten over het hoe en waarom. Ik heb therapieën gevolgd om van mijn droefenis en kwaaiigheid af te komen. Uiteindelijk moest ik verder en heb ik een prachtig leven geleid.”

Lees hier alle verhalen over 75 jaar bevrijding

Ans van As beleefde als 11-jarige het bombardement van Doetinchem: ’M’n moeder stuurde me in mijn eentje op pad tussen die brandende puinhopen’ [video]

Meer nieuws uit Haarlem

Meest gelezen