Eeuwenlang kerken in een schuur in Limmen

De schuurkerk die waarschijnlijk in 1727 in het Kerckbos achter de Dusseldorperweg is neergezet.

De schuurkerk die waarschijnlijk in 1727 in het Kerckbos achter de Dusseldorperweg is neergezet.© Illustraties en foto’s Kees Druijven

Henk-Jan den Ouden
Limmen

In Limmen hebben van de 17e tot en met de 19e eeuw schuurkerken gestaan, waar de gelovigen in het overwegend katholieke dorp samenkwamen. Limmer Kees Druijven deed er onderzoek naar.

Tijdens de Reformatie in de 16e en 17e eeuw waren katholieke uitingen verboden. Aanvankelijk werden de katholieke diensten verricht door hageprekers, in de open lucht. Later werden in de huizen van katholieke burgers ook wel schuilkerken gemaakt waar een mis kon plaatsvinden. Zoals de boerderij van Aaltje Willemsdochter, die hem in 1766 als erfenis achterliet als zijnde ’de Roomsche vergaderplaats’.

Na de Vrede van Münster in 1648 mochten de katholieken weer kerkjes hebben: ’schuurkerken’. Die moesten gebouwd worden onder overheidstoezicht en voor het eigendom moest betaald worden. Dat liep op tot honderden guldens per jaar. Zo’n kerk mocht er niet uitzien als kerk en mocht niet zichtbaar zijn vanaf de openbare weg.

Oosterzijweg

In Limmen hebben diverse van deze schuurkerken gestaan. De eerste stond halverwege de 17e eeuw waarschijnlijk aan de Oosterzijweg, vlakbij de kruising met de Visweg. Dicht bij Heiloo, want pastoor Vincentius Palesteijn was ook pastoor van Heiloo. Dat kerkje moet een simpel houten bouwwerk geweest zijn, bestreken met leem en stro, net als het lagere schooltje destijds in het dorp.

Heiloo kreeg in 1657 een eigen kerkje en het eerste kerkje in Limmen dat een pannendak had, stond in het meer centraal gelegen buurtschap Disseldorp. Waarschijnlijk stond het eerst aan de westzijde van de Dusseldorperweg, op een plek die nu ’Het Klooster’ heet. Daar woonden in het begin van de 18e eeuw ’klopjes’ of ’begijntjes’ in. Zij verzorgden de voorbereidingen van de diensten en waarschuwden de gelovigen met klopjes op de deur dat er een dienst aan kwam. Vervolgens is het nieuwe kerkje in gebruik genomen. Dat stond in het Kerckebos (nu het kerkhof), omdat het immers niet zichtbaar mocht zijn vanaf de weg. Het is daar waarschijnlijk in 1727 neergezet, zo blijkt uit de rekeningen van stenen, pannen en hout die Druijven uit die tijd heeft gevonden.

Jansenist

In die tijd, het begin van de 18e eeuw, werd het katholicisme verscheurd in een richtingenstrijd. In de schuurkerk in Limmen preekte Theodorus Romeijn, een Jansenist. Later zou dat de oud-katholieke beweging worden.

De meeste Limmers kerkten echter in Uitgeest, waar men de reguliere paus als leider erkende. Tot in 1727 de nieuwe pastoor Spont kwam, die ’gewoon’ katholiek leek te zijn. De Limmers kwamen terug, maar in 1751 verklaarde Spont dat hij ook Jansenist was. De meeste Limmers gingen toen weer in de buurgemeenten kerken.

In 1769 is er, blijkens een tweede stapel rekeningen, een vernieuwing geweest aan het kerkje. Maar het zal, gezien bijvoorbeeld de hoeveelheid bestelde dakpannen, in grootte niet veel afgeweken hebben van het gebouw uit 1727. Dat was ook niet nodig, want het aantal parochianen was sinds 1650 ongeveer gehalveerd naar 375 en dat aantal bleef zeker een eeuw lang ongeveer hetzelfde.

Oud-katholieken

In een poging inzichtelijk te maken hoe het kerkje er van binnen uitgezien moet hebben, verwijst Druijven naar de Zaanse schuil- en schuurkerkjes, die eenzelfde constructie, model en afmeting hadden. Een paar daarvan zijn, in tegenstelling tot die in Limmen, bewaard gebleven. „En die zien er waarschijnlijk nog hetzelfde uit als toen. De oud-katholieken veranderden namelijk nooit iets.”

De kerk zelf in Limmen zal een afmeting hebben gehad van zo’n 11 bij 15 meter, los van de aanbouwen. Alle binnenwanden en de buitengevel waren van steen, de rest was hout. Het hele pand maakte, zoals uit archivale informatie blijkt, volgens Druijven ’een sobere maar geborgen indruk, met de kleuren steen, bruin en groen’.

Het schuurkerkje verliest zijn functie rond 1854. Het is sterk verouderd en er worden plannen gemaakt voor een nieuwe, stenen kerk, direct aan de Dusseldorperweg. Op een oude afbeelding is dat nieuwe kerkje met pastorie te zien zoals het in 1856 was. Deze kerk heeft het echter maar enkele tientallen jaren volgehouden, tot op bijna dezelfde plaats de huidige kerk werd gebouwd.

Het boek ’De verdwenen schuurkerken van Limmen’ telt 92 pagina’s, gedrukt bij Studio Welgraven in Limmen. Het is verkrijgbaar bij Stuifbergen aan de Kerkweg in Limmen en boekhandel Laan in Castricum.

Meer nieuws uit Alkmaar

Meest gelezen