Premium

Teneriferamp misbruikt om Spanje in de Navo te krijgen

Teneriferamp misbruikt om Spanje in de Navo te krijgen
Het KLM-toestel trok nog extra steil op, maar reed toch het Pan Am toestel open.

Het staat nog steeds te boek als de grootste vliegramp uit de geschiedenis: Tenerife.

Daar botsten een jumbo 747 van KLM op een jumbo van Pan Am. Maar liefst 583 doden vielen er. „Ook de piloten van Pan Am en de luchtverkeersleiding hadden fouten gemaakt, maar de Spaanse onderzoekers schoven alle schuld in de schoenen van de KLM-gezagvoerder. Waarom? Zodat de Amerikanen Spanje zouden helpen om lid te worden van de NAVO.” Tot die conclusie is Harry Kuiper gekomen na jarenlang speurwerk.

De vliegramp had plaats op zondag 27 maart 1977, bijna 43 jaar geleden. Maar de ramp heeft de inmiddels 80-jarige journalist nooit losgelaten. Indertijd was hij verslaggever bij de Geassocieerde Pers Dienst, een samenwerkingsverband van regionale kranten in Nederland, waar ook deze krant bij was aangesloten. „Tot die middag het belletje kwam over de ramp op Tenerife. In een mum van een tijd zat ik op het hoofdkantoor van KLM. Al snel werd me gevraagd naar Tenerife af te reizen om verslag te doen. Eerlijk gezegd stond ik niet te popelen om naar de rampplek te gaan.”

Doden

Met andere journalisten wist hij een vlucht te regelen naar Las Palmas, van waaruit ze met een gehuurde helikopter naar Tenerife gingen. De luchthaven Los Rodeo was dicht en bleef dat een hele week. „Ook onze Spaanse correspondent was meegekomen, om te vertalen. Hij wist ons ook de hangar binnen te praten waar de stoffelijke overschotten lagen. Dat was verbijsterend. Lange rijen doden. De Nederlandse en Amerikaanse slachtoffers zo veel mogelijk gescheiden. Pas later werden ze in kisten gedaan.”

Teneriferamp misbruikt om Spanje in de Navo te krijgen

Aan de eettafel van zijn flatwoning in Rijswijk maakt de journalist zich opnieuw boos over de afwikkeling. „De identificatie van de slachtoffers verliep zeer moeizaam. Logisch dat Nederland en Amerika snel hun slachtoffers ophaalden en de identificatie in eigen land afrondden.”

Net zo vreemd was het dat de verslaggevers al de volgende ochtend gewoon over de crashsite konden lopen. Het terrein was niet afgezet voor onderzoek en de berging van slachtoffers. „Wij kwamen een ruggengraat tegen en een, naar later bleek, bovenbeen. Die werden met een brancard weer afgevoerd.”

Bom

Nederlandse en Amerikaanse onderzoekers waren ook ter plekke, net als Spaanse. Het was, zoals zo vaak bij rampen, een samenloop van omstandigheden. De Boeing 747 van KLM was op weg naar Gran Canaria, maar op dat vliegveld was die ochtend net een door de Canarische afscheidingsbeweging geplaatste bom afgegaan. Het vliegveld ging dicht en al het verkeer werd omgeleid naar het kleinere vliegveld van Tenerife.

Ook de 747 van Pan Am, vertrokken uit Los Angelos, moest naar Tenerife naar uitwijken. Ook andere vliegtuigen moesten op Tenerife wachten. Pas aan het eind van de middag mochten KLM en Pan Am vertrekken. De jumbo van KLM was net daarvoor volgetankt. Aangezien aan het begin van de taxibaan meerdere toestellen stonden geparkeerd, reed de KLM-jumbo over de startbaan, keerde aan het einde om en vertrok.

Teneriferamp misbruikt om Spanje in de Navo te krijgen
Het moment van de botsing.

Alleen kreeg vlak daarvoor ook de jumbo van Pan Am toestemming de startbaan op te gaan om ook vanaf de andere zijde te starten. De frontale botsing ontstond doordat het Pan Am-vliegtuig niet de opgedragen afslag naar de taxibaan nam, maar doorreed op de startbaan, terwijl 18 seconden later KLM-gezagvoerder Veldhuyzen van Zanten zonder startverklaring aan de start begon. „De piloten hebben nog geprobeerd extra steil op te trekken, waardoor de staart van het toestel de baan raakte. Met de motoren en een vleugel werd het dak van het Pan Am toestel opengereten. Het KLM toestel klapte daarna op de grond neer en brak in stukken. Beide toestellen brandden in ruim tien uur helemaal uit. Alle 234 passagiers en 14 bemanningsleden uit het KLM-toestel kwamen om het leven. Bij het toestel van Pan Am, dat vrijwel stil stond, konden na de klap nog twee deuren open zodat enkele passagiers konden ontsnappen. In totaal 61 inzittenden, onder wie de vijf piloten, overleefden het.”

Teneriferamp misbruikt om Spanje in de Navo te krijgen
Uit de Pan Am jumbo konden nog passagiers ontsnappen.

Mist

Al op de tweede en derde dag was de Nederlandse conclusie dat beide vliegtuigen onterecht en frontaal op hetzelfde deel van de startbaan hadden gereden. Anderhalf jaar later werd in het Spaanse rapport alleen de schuld bij de KLM-gezagvoerder gelegd. „Over de fouten van de luchtverkeersleiding en de piloten van Pan Am werd nauwelijks iets gezegd. Maar waarom vertrok het KLM-toestel toen Pan Am daar aan kwam rijden. Mist? Op de geluidsband zeggen de piloten daar niets over. Misschien een mistflard uit de bergen waardoor ze het Amerikaanse toestel niet zagen?”

Teneriferamp misbruikt om Spanje in de Navo te krijgen
Pan Am had afslag C2 moeten nemen, maar reed door naar C4

Natuurlijk hadden de KLM-piloten moeten wachten tot ze klaring uit de verkeerstoren hadden gekregen. „Maar de communicatie was slecht. Op de achtergrond hoor je veel geluiden. Dat komt omdat de enige luchtverkeersleider in de toren ook naar een voetbalwedstrijd zat te luisteren en wellicht ook te kijken. Bovendien was zijn Engels gebrekkig, gebruikte hij de verkeerde codes om de toestellen op te roepen en had hij geen ervaring met 747’s. Zo was het onmogelijk voor Pan Am om vanaf de startbaan afslag C-3 te nemen naar de taxibaan. Die hoek was namelijk 144 graden en met een gigant als de 747 kun je niet verder dan 90 graden gaan. Logisch dat de piloten van Pan Am doorreden over de startbaan naar afslag C4, alleen hadden ze dat niet gemeld bij de luchtverkeersleiding. Hadden ze dat wel gedaan, dan hadden ze in de KLM cockpit gehoord dat Pan Am nog op de baan reed.”

Schuld

Ook in documentaires op televisie zoals ’Air Crash Investigation’ wordt de schuld volledig bij de KLM’ers gelegd. „Dat was voor mij op een gegeven moment de druppel. Ik ben alles weer gaan nalezen. Ik had ook de rapporten nog en wist andere documenten van het ministerie van Buitenlandse Zaken in te zien, sprak deskundigen en probeerde in Amerika informatie boven water te halen.”

Niet alles lukte. De tegenwerking van Spaanse en Amerikaanse zijde vond hij opvallend. Het sterkte hem in het vermoeden dat de Amerikanen uit de wind zijn gehouden in ruil voor een uitzonderlijke gunst. Maar wat voor gunst dan? „Spanje wilde zich na het tijdperk van dictator Franco graag aansluiten bij de EEG. Een halfjaar na de vliegtuigramp bracht de Spaanse premier Suarez als eerste een bezoek aan Nederland om daarover te praten. In 1981 kreeg de Spaanse koning Juan Carlos tijdens een bezoek aan president Reagan expliciet te horen dat de Amerikanen achter de toetreding van Spanje tot de NAVO stonden. In 1982 werd Spanje beperkt lid, een beloning voor de opstelling rond Tenerife”, meent Kuiper.

Staatsbelang

„Het was opvallend dat de VS het lidmaatschap had voorgesteld en niet een Europees land”, merkt hij nog op. Overigens was er in Spanje weinig steun om toe te treden tot de NAVO vanwege de Amerikaanse basis bij Madrid en het ongeluk uit 1966, waarbij een overvliegende Amerikaanse bommenwerper was verongelukt, er vervolgens drie waterstofbommen op het land waren gevallen, waarna het gebied jarenlang radio actief bleef.

„Maar voor de Spaanse regering was het van groot politiek belang om bij de NAVO en de EEG aan te sluiten. Zo werd het ene staatsbelang uitgeruild tegen het andere. Dat komt vaker voor in de internationale politiek, zoals ook bleek tussen Trump en Oekraïne. Dat noemen ze ’quid pro quo’, een systeem dat werkt zolang er geen ruchtbaarheid aan wordt gegeven. Maar het valt wel degelijk op te maken uit een document in de US Library of Congress en uit een artikel in de New York Times. Ook een medewerker van het Instituut Clingendael ondersteunt mijn conclusie”, verdedigt hij zijn publicatie. Voor Kuiper is daarmee het boek Tenerife na 43 jaar gesloten.

Boek

Vliegramp Tenerife. De Spaanse aantijging weerlegd.

Auteur Harry Kuiper

402 pagina’s

27 euro

Kuiperboek

ISBN/EAN: 978-94-6345-904-4

Meer nieuws uit Amsterdam

Meest gelezen