Premium

De strijd van de pausen: celibaat verdeelt Vaticaan

De strijd van de pausen: celibaat verdeelt Vaticaan
Paus Franciscus en ex-paus Benedictus XIV.
© Foto AFP

Een machtsstrijd ontspon zich deze week in de Rooms-katholieke Kerk. Moet het celibaat worden versoepeld. De huidige paus vindt van wel, maar de ’oude’ lijkt iets anders te vinden. De heilige taak van priesters zit de heilige man in het Vaticaan in de weg. Waarom is het celibaat zo’n heikel punt?

Eerst leek het een kleine rimpeling in de grote vijver van het Vaticaan. In oktober bespraken kerkbestuurders uit het Braziliaanse Amazonegebied in Rome de grote problemen voor de Rooms-katholieke Kerk in die regio. Het ging over de ernstige milieuproblemen en ook over hoe lastig het is om ongehuwde priesters te vinden. Het celibaat blijkt eens te meer een heet hangijzer in de Kerk. Door de wat onduidelijke medewerking van de in 2013 afgetreden paus Benedictus XIV aan een boek dat het celibaat verdedigt, kwam hij afgelopen week in opspraak.

Traditie

Volgens de traditie hoort bij het Rooms-katholieke priesterschap het verplichte celibaat, een bewuste keuze om ongehuwd te blijven, in bredere zin om je te onthouden van seksuele handelingen. Het celibaat is niet alleen daar te vinden, het bestaat in allerlei gradaties ook binnen religies als het hindoeïsme, boeddhisme en het taoïsme.

Lees ook: De vorige, nieuwe en ’toekomstige’ paus in de clinch

Binnen de Rooms-katholieke Kerk is het celibaat sinds de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw onderwerp van discussie. De Dominicaanse theoloog Edward Schillebeeckx (1914-2009), die zich eerder al had onderscheiden op het vernieuwende Vaticaanse Concilie (1962-1965), vroeg zich toen af of het celibaat eigenlijk wel in het evangelie te vinden is en of de traditie van de Kerk, waarin het celibaat wortelt, dan belangrijker is dan het evangelie.

Erven

Vraag was ook of het celibaat wel door paus Gregorius VII in 1075 was ingesteld met als doel dat priesters zich volledig aan hun heilige taak zouden kunnen wijden, zonder te worden afgeleid door seks en de beslommeringen van een huwelijk. Niet uit te sluiten viel dat Gregorius op die manier wilde verhinderen dat kinderen van priesters kerkelijke goederen zouden kunnen erven.

Schillebeeckx werd in de jaren tachtig naar aanleiding van een nieuw boek over het priesterambt door de leiding van de Kerk naar Rome geroepen om zijn opvattingen daar te verdedigen. Tot een kerkelijke veroordeling kwam het nooit. Wel tot een ‘notificazione’ in de Osservatore Romano, de spreekbuis van het Vaticaan, waarin ene kardinaal Ratzinger stelt dat in dat boek enkele punten niet helemaal overeenkomen met de officiële leer van de Kerk . Ratzinger zou later paus worden als Benedictus XVI en lijkt nu als paus emeritus opnieuw bij de discussie betrokken.

Pierre Valkering

Schillebeeckx zou op zijn beurt de belangrijkste Nederlandstalige theoloog van de twintigste eeuw worden. Hij was actief in een klimaat van vernieuwingen. In reactie daarop werd in Nederland een aantal Rome-getrouwe bisschoppen benoemd. Daarom verlieten veel progressieve katholieken hier de Kerk. Het verplichte celibaat voor priesters bleef bestaan. Maar het bleef ook knellen bij velen. Sommigen onderhielden geheime relaties.

De Amsterdamse pastoor Pierre Valkering werd nog in 2019 ontslagen omdat hij openlijk uit de kast kwam als homoseksueel. Hij ging overigens met succes in beroep in Rome vanwege gemaakte procedurefouten.

Priestertekort

De discussie rond het celibaat speelt niet alleen in Nederland. Ook bij de zogeheten Amazone-synode (kerkelijke vergadering) bespraken kerkbestuurders dus de mogelijkheden voor een pragmatische oplossing van het priestertekort daar, een probleem dat bijvoorbeeld ook in Oceanië speelt. Dit gaf hoop op een aanzet tot versoepeling van tot de dusverre onwrikbare regels voor het celibaat.

Het slotdocument zinspeelt op zo’n mogelijke versoepeling, in uitzonderlijke situaties. Daardoor zouden oudere, getrouwde, mannen met een onberispelijke levenswandel priesterfuncties kunnen vervullen en zo gelovigen, die soms al een jaar lang geen priester gezien hebben, met sacramenten bij kunnen staan. Overigens maakte paus Franciscus in zijn slottoespraak duidelijk dat de synode over de Amazone ging en niet over alle binnenkerkelijke kwesties.

En wat nu? Zal de principiële visie zegevieren dat de roepingen voor het priesterschap en die voor het huwelijk nooit met elkaar mogen mengen? Of zal een meer pragmatische visie prevaleren dat het priestertekort kan vragen om nieuwe oplossingen? Die discussie zal vermoedelijk lopen langs de lijnen van eerbied voor de traditie versus het inspelen van de wereldkerk op lokale en misschien wel grotere problemen.

Vernieuwing

Wat als het celibaat verdwijnt? Of dat alle problemen van de Kerk zal oplossen, is de vraag. Maar het zou volgens velen de weg vrijmaken voor mannen en wellicht vrouwen die eerder geen priester konden worden, en zo een heilzame vernieuwing kunnen zijn. Ook zou dat misschien beter aansluiten op de culturen van sommige landen.

In Nederland lijken ervaringen met niet-celibatair levende christelijke geestelijken niet ongunstig. Bovendien blijken de partners van bijvoorbeeld dominees in de praktijk een zeer nuttige steun, en dat geldt ook voor de partners van de pastoors in de staties en parochies van de Oud-Katholieke Kerk in Nederland, een kerkgenootschap dat in 1700 na een conflict tussen de toenmalige aartsbisschop van Utrecht en Rome zijn eigen weg ging.

pausen.pdf

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.