Westfries Genootschap pakt uit op Westfrieslanddag, gratis voor jong en oud - en ook de Bouwhistorische Commissie laat zich zien

Ed Dekker

,,Altijd valt mij dat op, waarschijnlijk omdat ik een vrouw ben. In oude huizen en boerderijen heb je heel veel kasten, vaste kasten. Bewoners gingen heel efficiënt en vindingrijk om met ruimte. Elke keer vind ik dat bijzonder.”

Ina Broekhuizen-Slot is voorzitter van de Bouwhistorische Commissie van het Westfries Genootschap. In de club van acht personen is zij de enige vrouw. Op de Westfrieslanddag van het Westfries Genootschap - zaterdag 2 november in Schagen - presenteert zich ook deze commissie.

Woonhuis Herenweg 64 in Hoogwoud.© Foto’s Bouwhistorische Commisie

De Bouwhistorische Commissie is de jongste telg van het genootschap en legt kenmerkende gebouwen in het gebied binnen de Westfriese Omringdijk vast die dreigen te verdwijnen of sterk te veranderen.

Dat gebeurt niet door dagenlang te scrollen op een beeldscherm of te bivakkeren tussen oude boeken en documenten. Nee, de leden van de Bouwhistorische Commissie gaat er op uit. Naar de plek zelf. Meten, ruiken, voelen, registeren, praten.

,,Je hoort dan ook het verhaal achter de sloop van die oude boerderij. Dat restauratie te duur is. Je krijgt er dan opeens begrip voor dat er opnieuw zo’n karakteristieke stolp verdwijnt.”

Smederijen

In 2011 begon de commissie. In acht jaar is een indrukwekkende documentatie opgebouwd. Smederijen, timmermanswerkplaatsen, woonhuizen, stolpen, koolboeten, een slagerij, café, schuitenwerf, bakkerij - al bijna zestig objecten zijn gedetailleerd beschreven.

Bouwhistorische Commissie in actie. Meten, ruiken, voelen, registreren.

Alle verslagen staan op de website van het Westfries Genootschap, compleet met foto’s, kaartjes en andere afbeeldingen. Daar is ook alles te vinden over betonnen voersilo’s als bijna vergeten agrarisch erfgoed.

Met één druk op de knop laat het meest recente verleden van de regio tussen Schagen, Medemblik, Enkhuizen, Hoorn en Alkmaar zich zien, op bouwhistorisch gebied. Meer dan de helft van de nu onderzochte panden is inmiddels gesloopt, weet Ina Broekhuizen. Vergane glorie, waarvan niets meer over is. Behalve de beschrijving van de Bouwhistorische Commissie.

Niet alles dus wat Ina en haar mannen na meten, ruiken, voelen, registeren en praten achter zich laten, gaat tegen de vlakte of wordt onherkenbaar verbouwd. Zoals de slagerij van Piet en Riet Zee-Rentenaar in Twisk.

Timmerwerkplaats van Fijnheer in Winkel. De schuur is gebouwd in 1925.

Een bekende naam, Piet Zee. Als conferencier trad hij jaren op binnen en buiten de Westfriese Omringdijk. Ruim twintig jaar geleden stopten Piet en Riet Zee met hun slagerij. Ze wonen nog steeds in hun karakteristieke huis. De winkel doet dienst als museumpje en aan de slachtplaats is niks veranderd.

Het pand zelf, op de hoek Noorderweg-Dorpsweg, is al een boek waard. Allewijn Ott begon hier rond 1860 als slager, caféhouder en veehandelaar. Piet en Riet Zee begonnen hier in 1959. Slagerij Zee heeft dus bijna veertig jaar bestaan.

Het was een ’goedbeklante zaak’, zo heet dat bij de Bouwhistorische Commissie. In de beschrijving van het interieur ruik je de worsten en hammen. ’In de kelder waren pekelbaden waarin spek lag om te zouten. Op de zolder hing rookvlees om te rijpen en te drogen’.

In de slachtplaats zien we een mengmachine voor het worstenvlees. Die was eerder de deegmachine van bakker Pool uit Oostwoud. Aan de wand hangt een zaagmachine voor mergpijpen. Piet Zee stopte in 1989 met slachten.

Miniatuurtjes

Bouwhistorische beschrijvingen gortdroog en smakeloos? Niet bij de Bouwhistorische Commissie van het Westfries Genootschap. Veel beschrijvingen van de onderzochte panden zijn aantrekkelijke miniatuurtjes van voorbij dorpsleven.

In de eerste jaren moest Ina Broekhuizen vaak een misverstand wegnemen. ,,Proberen jullie ons om te praten? Komen jullie ons pand redden? Dat kregen we vaak te horen. Nee, dus. We registreren. Om belangwekkende bouwhistorische gegevens vast te leggen, om een beeld te geven waarin onze ouders en grootouders leefden.”

,,En om mensen op ideeën te brengen. Een mevrouw laatst vroeg om suggesties hoe de wand boven de haard in de stolp te versieren. Wij konden haar foto’s sturen van voorbeelden die wij hadden vastgelegd bij onze inventarisaties.”

Een timmermanswerkplaats in Winkel is in 2014 van onder tot boven bekeken. Jan Fijnheer timmerde daar toen, als derde generatie timmerman-aannemer Fijnheer. De eerste Fijnheer bouwde de timmerschuur in 1925.

Een dochter vertelde over de start. Vader Hermanus Fijnheer wilde graag voor zichzelf beginnen. ,,’s Avonds ging hij naar de tekenschool in Winkel. De lessen werden gegeven in de vroeger naaischool achter het woonhuis van de plaatselijke politieagent.” Met een paar woorden brengt Janny de Groote-Fijnheer een dorp van vroeger tot leven.

Tuindershuis

Klaas Jan Wagenaar toonde de commissie in 2017 zijn tuindershuis in Broek op Langedijk. Hier aan het Schapenland stond ook zijn wieg. ,,Ik heb nooit erges aars weund”, zei hij in Langedijks West-Fries. Het tuindershuis is in 1901 gezet voor opa Klaas Wagenaar en oma Aaltje Pasterkamp.

In 1970 nam Klaas Jan het tuindersbedrijf over van zijn vader Klaas (de tweede Klaas dus). Hij verkocht 25 jaar geleden zijn schuit. ,,Toen was ’t over.” Bij de voordeur valt de hoge opstap van twee treden op. ,,We hadde nooit gien last van ’t water.”

De Bouwhistorische Commissie richt zich ook op agrarisch erfgoed. Na betonnen voersilo’s zijn nu hooivijzels het onderwerp. ,,Wij zoeken vijzels voor de opslag van hooi op het erf in zoveel mogelijk originele staat. Dus geen muren erom of huisjes erin. Wel altijd met de drie of vier ijzeren of betonnen palen en daarboven de wieltjes waar de kabel over liep om het piramidedak op de juist hoogte te stellen.” Als de berg in de stolp vol was, werd hooi opgeslagen in de vijzel.

Met de Archeologische Dienst West-Friesland werkt de commissie nauw samen. Zo kon in 2016 worden achterhaald dat het woonhuis Herenweg 64 in Hoogwoud rond driehonderd jaar oud was. Kort na het onderzoek is het pand gesloopt.

Archeoloog Michiel Bartels van deze dienst bracht Ina Broekhuizen op het idee de commissie op te richten. ,,Leg vast wat je kan, was zijn advies. Wijze raad. De veranderingen gaan razendsnel.”

Een nieuw project van de Bouwhistorische Commissie is dus: hooivijzels. Wie zo’n open bouwsel met beweegbaar dak op een boerenerf voor de opslag van hooi weet te staan, kan dat melden: 0229-217121 0f contact@westfriesgenootschap.nl. Op de komende Westfrieslanddag van het Westfries Genootschap vertelt de commissie er meer over.

Programma

Optredens, workshops, lezingen, filmvoorstellingen, fotoshoots, quizzen. Op de tweede Westfrieslanddag van het Westfries Genootschap - zaterdag 2 november in Schagen - zijn er allerlei activiteiten, voor jong en oud. Van elf tot vijf uur is er van alles te doen. De toegang is gratis.

Het Westfries Genootschap pakt uit in de Spartahal. Binnen deze vereniging zijn diverse commissies, stichtingen en werkgroepen actief. Ze laten op de Westfrieslanddag zien hoe zij zich bezighouden met het verleden, heden en toekomst van het gebied binnen de Westfriese Omringdijk.

Ook andere organisaties werken mee, zoals de dienst Archeologie West-Friesland te Hoorn, Oud Westfriese Dansgroep Wijdenes en Boerderij- en Rijtuigmuseum Vreeburg te Schagen.

De onderwerpen van de workshops zijn zeer divers. Een greep hieruit: de West-Friese taal, kleurgebruik bij stolpboerderijen, de geschiedenis van het land binnen de monumentale Omringdijk van 126 kilometer, hoe maak je een stamboom, je weg vinden in het digitale archief van het Kadaster om eigenaren van panden te achterhalen.

Archeologie West-Friesland vertelt over recente opgravingen in Schagen en Dirkshorn. Bij onderzoek naar het vroegere koetshuis van het Slot Schagen aan de Markt zijn spectaculaire vondsten uit de zestiende eeuw gedaan.

Kap en Dek, de kostuumcommissie van het genootschap, laat zien hoe je een kap zet en naait. Historisch Textiel vertelt alles over het schort. De commissie Geschiedschrijving wijst met woord en beeld op de veranderingen van het landschap, vooral na de Tweede Wereldoorlog. En wat heeft West-Friesland te maken met Friesland en Ostfriesland in Duitsland? Dat leert Creatief Westfries. Deze stichting houdt ook een spreekwoordenquiz.

Kinderen kunnen bij Stichting Westfriese Molens zelf meel maken. Zij kunnen ook voorwerpen raden bij Museum Vreeburg, archeologische spelletjes spelen en naar spannende geschiedenisverhalen luisteren.

Voor iedereen zijn er fotopresentaties van werkmanshuisjes, kerken en vroegere raadhuizen in West-Friesland. In de ’bioscoopzaal’ van de Spartahal worden doorlopend films vertoond, 26 in totaal. De oudste film is van 1924, het jaar dat het Westfries Genootschap is opgericht. Het onderwerp van deze film is een Alkmaars schoolreisje naar het Klimduin in Schoorl. De jongste beelden zijn met een drone gemaakt: de aanleg van de Westfrisiaweg.

Voor het complete programma zie de site van het Westfries Genootschap.

Meer nieuws uit NHD

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.