Premium

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
Vissers verkopen op zee hun vangst aan de schipper van een koopschuit. Die vaart naar de haven, de vissers kunnen op zee blijven.
© Foto collectie Peter Dorleijn
Den Oever

Botters, schokkers, bonzen, buizen. Het krioelde ooit van de vissersschepen op de Zuiderzee. Blazers, aken, jollen - rond 1900 telde de Zuiderzeevisserij zo’n tweeduizend schepen. Peter Dorleijn (82) vertelt er 16 oktober over in Den Oever op een lezing voor de Historische Vereniging Wieringen.

Alle Zuiderzeehavens hadden ruim een eeuw geleden een eigen vloot. De visserij op de Zuiderzee voedde eerder alleen de aanwonende bevolking. Vanaf rond 1850 werd het afzetgebied groter en werd de Zuiderzeevisserij economisch belangrijk voor Nederland.

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
Botnetten worden zeilend binnengehaald.
© Tekening Peter Dorleijn

Zuiderzeeharing werd nationaal volksvoedsel. Gerookte en gepekelde haringsoorten konden goed worden verhandeld. De start van de Zuiderzeewerken in 1920 - twaalf jaar later uitmondend in het dichten van de Afsluitdijk - luidde in rap tempo het einde in van de Zuiderzeevisserij.

Autoriteit

Peter Dorleijn woont in Hoorn en is botterschipper, tekenaar, auteur en historicus. Hij geldt als autoriteit aangaande de historie van de Zuiderzeevisserij. Jarenlang onderzoek resulteerde in de vijfdelige boekenserie ’Van gaand en staand want’.

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
Peter Dorleijn (82)
© Foto archief HMC

Begin jaren zestig raakte raakte Dorleijn in de ban van de vroegere Zuiderzeevisserij. Op de botter van de Spakenburger visserman Jan Koelewijn groeide zijn fascinatie voor de zeilvisserij en de vele vissersbedrijfjes met één schip per gezin. Koelewijn was een van de laatste kuilvissers. Hij viste met de kuil, een sleepnet. ,,Daar wilde ik meer van weten. Hoe werkt deze techniek? Hoe voer je ermee?” De Zuiderzeevisserij met al z’n verdwenen bedrijvigheid op en rond het water, met z’n eigen cultuur en sfeer, die liet hem niet meer los.

Interviews

Net op tijd interviewde Dorleijn die jaren oud-vissers op leeftijd. De zilte sfeer van vissersdorpjes rond de Zuiderzee bracht hij over op talloze tekeningen. Zo tekende hij de taanbaas van een taanderij in Spakenburg in actie. We zien deze man bezig met het tanen van een net.

Dorleijn: ,,Bij dat werk wordt het net in de taanketel ondergedompeld in een mengsel van heet water en taan, een looizuurhoudend boomsap. Nog steeds beschermt het looizuur zeilen, touwen en netwerk tegen rot en schimmel door weersinvloeden.”

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
De taanbaas dompelt in een taanderij een vissersnet in de taanketel.
© Tekening Peter Dorleijn

Op een andere tekening worden botnetten zeilend binnengehaald. Op zijn lezing voor de historische vereniging toont Peter Dorleijn veel tekeningen. Ook vissersvrouwen legde hij vast. Op een werf schrobben twee vrouwen een schip schoon.

Spanvissers

Bezoekers zullen ook verkopende spanvissers zien. In span vissende schippers (samen met meer schepen) verkopen op zee hun vangst aan de schipper van een koopschuit. Die voer met de verse vis naar de wal. ,,De vissers hoefden dan niet terug naar de haven, ze konden snel weer verder op zee vissen.” De veelzijdig Dorleijn toont ook zeefdrukken. Op een ervan beeldde hij haringfuikvissers op het water uit.

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
Volendammer vissers aan het werk in de haven.
© Foto collectie Peter Dorleijn

Peter Dorleijn heeft een indrukwekkende foto-archief opgebouwd, samen met zijn partner Anita Muller. Op een van de oude foto’s staat een span Volendammer botters dat vist met de wonderkuil. ,,De wonderkuil was een groot puntvormig sleepnet dat door twee schepen werd voortgetrokken. Er kwamen ook allerlei bijvangst en ondermaatse vis in het net. Om deze reden is de wonderkuil later verboden”, legt hij uit.

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
De vissersloot van Enkhuizen zeilt de haven uit.
© Foto collectie Peter Dorleijn

Peter Dorleijn blijft zeer actief, de Zuiderzeevisserij is een onuitputtelijke bron van inspiratie voor hem. Vorig najaar verscheen een herziene en aangevulde uitgave van zijn ’botterbijbel’. Het waardevolle naslagwerk heet ’Bouwgeschiedenis van de botter, vierendertig voet in de kiel’. De eerste druk verscheen in 1998.

MK63

Zijn liefde voor de botter ontlook begin jaren zestig toen hij aan de slag ging met een houten wrak. Hij toverde deze MK63 om tot de botter zoals die in 1912 nieuw van de werf kwam. Dit kindje droeg hij in 2017 over aan de Stichting Behoud Zuiderzeebotter MK63.

Bij deze stichting is het zeilend visserijschip in goede handen. De MK63 heeft officieel de status van varend monument en geldt als nationaal erfgoed van de Zuiderzeevisserij.

Zuiderzee vol blazers, bonzen, botters en blazers - Peter Dorleijn brengt de bloeiende visserij van toen tot leven
Vissersschepen op een zondag in de Volendammer haven. Op die dag werd er niet gevist.
© Foto collectie Peter Dorleijn

Diverse typen historische bedrijfsschepen eens in het echt zien? Het Centrum Varend Erfgoed toont in Hoorn 25 van deze schepen. Ook is er een bezoekerscentrum. Peter Dorleijn en Anita Muller gaven in 2008 de aanzet tot dit project.

Het centrum is geopend in 2013. Kennis en ervaring op het gebied van visserij en vrachtvaart zijn daar gebundeld. Bij de opening vertelde Dorleijn over zijn drijfveren. ,,Laten zien hoe vissers vroeger hun brood verdienden en jongeren enthousiast maken om kennis niet verloren te laten gaan.”

Leden gratis

Peter Dorleijn verzorgt woensdag 16 oktober voor Historische Vereniging Wieringen een lezing over de historie van de visserij op de Zuiderzee. Hij doet dat in het Vikingschip te Den Oever, aanvang acht uur. Leden hebben gratis toegang, anderen betalen vijf euro entree.

Meer nieuws uit Schagen e.o.

Meest gelezen