Premium

Expositie in Stedelijk Museum Alkmaar: ’Kunst zat in de poriën van de Toorops’

1/2

Het is eerder gedaan. Acht exposities waren er over de drie generaties: Jan Toorop, Charley Toorop en Edgar Fernhout. Twee keer zelfs op initiatief van een Toorop. Charley stelde er eentje samen in 1937, met nadruk op de verwantschap. Edgar in 1971, met juist de verschillen als invalshoek. Conservator Marjan van Heteren heeft dit voor Stedelijk Museum Alkmaar samengebracht en brengt zowel de overeenkomsten als de verschillen in beeld in ’De Toorop Dynastie’.

,,Het is allesbehalve nieuw’’, beaamt ze. ,,Sommige werken zie je ook altijd terug. ’De Dorpelwachters’ van Jan Toorop bijvoorbeeld en ’De Kaasdragers’ van Charley Toorop. Daar kun je niet omheen. Maar hier laten we voor het eerst niet alleen de verwantschap die Charley zo benadrukte en de eigenheid van Edgar zien, maar allebei.’’

Expositie in Stedelijk Museum Alkmaar: ’Kunst zat in de poriën van de Toorops’
Portret van Charley door Edgar (1929).

Ze zet een maquette van de expositie op tafel. ,,Die bestaat uit drie delen. Het eerste is een intro; je ontmoet de familieleden in zelfportretten en portretten van elkaar.’’ Dan volgt een kennismaking met de drie oeuvres, waarin de eigenheid en eigenzinnigheid naar voren komt. ,,In het slotakkoord komt alles samen’’, zegt Van Heteren. ,,Daar laten we zien dat er ondanks al die eigenheid ook veel verwantschap was.’’

Toonaangevend en vernieuwend; die woorden zijn op alle drie van toepassing. Het begon met Jan Toorop (1858-1928). Hij groeide na enkele jaren academie en vooral veel praktijk uit tot een van de belangrijkste Nederlandse kunstenaars van zijn tijd . Van Heteren: ,,Een alleseter en alleskunner. Wat hij zag, verwerkte in zijn werk.’’

Surrealistisch

Zo zette hij net zo makkelijk met een paletmes in grove streken een vrouw achter een piano neer als in sierlijke penseelstreken een schilderij van de jonge Charley in een surrealistisch landschap. ,,Je ziet ook impressionisme en pointillisme in zijn schilderijen. In een tijd dat in Nederland nog geen ruimte was voor iets anders dan de stijl van de Haagse School, bracht Jan wat hij in Brussel en Parijs had gezien mee naar Nederland.’’

Expositie in Stedelijk Museum Alkmaar: ’Kunst zat in de poriën van de Toorops’
’De jonge generatie’ door Jan Toorop (1892).

Charley (1891-1955) was eigenlijk een muzikale opleiding toegedicht; Jan en zijn vrouw Annie lieten haar viool en zang studeren. Het bloed kroop echter waar het niet gaan kon; ze ging steeds meer schilderen en tekenen. In haar werk zijn invloeden van Jan te herkennen, zoals in de keuze voor socialistische onderwerpen. Maar ze ontwikkelde ook haar zo kenmerkende eigen stijl met krachtige lijnen en indringende portretten.

Intussen moest ze steeds weer kiezen tussen kunstenaarschap en moederschap. Haar huwelijk met Henk Fernhout was allesbehalve goed, ze stond er als moeder alleen voor. Wel was er altijd de hulp van haar vader. ,,Hij stuurde haar zelfs eens 75 eieren, om na een ziekte aan te sterken’’, weet Van Heteren.

De Vlerken

Nadat ze Fernhout had verlaten liet Jan voor haar de villa De Vlerken in Bergen bouwen, waar zowel Charley als later Edgar heeft gewoond en gewerkt. In haar laatste levensjaren werkte Charley daar aan haar ultieme werk; ’De drie generaties’. Onder toeziend oog van de buste van Jan staan Charley en Edgar er beiden op met een palet in de hand. Alleen Charley heeft ook een penseel, alsof ze die symbolisch door wil geven. ,,Ze wilde niet dat het werk in de familie zou blijven, het móest naar een museum. Alles om de dynastie hoog te houden.’’

Zoon Edgar Fernhout (1912-1974) stond een groot deel van zijn leven in de schaduw van zijn moeder. Altijd was hij ’de derde Toorop’. ,,In 1937 noemde de pers zijn werk vrouwelijk en dat van zijn moeder mannelijk’’, vertelt Van Heteren. ,,Tegen dat soort oordelen moest hij steeds vechten.’’ En zijn moeder deed haar invloed graag gelden. ,,Charley probeerde hem altijd te sturen, voor haar was hun verwantschap enorm belangrijk. Maar Edgar wilde los.’’ Dat lukte hem pas na haar dood, wat te zien is in zijn latere veel abstractere werk.

Maar ondanks hun eigenheid zijn er ook overeenkomsten. ,,De grootste is dat alles om ze heen kunst ademde, het zat ze in de poriën’’, zegt Van Heteren. ,,Maar ook in hun werk zitten veel gelijkenissen, zowel in compositie als onderwerpen. Zo is het voorjaar voor alle drie een terugkerend thema en maakte zowel Charley als Eddie een schilderij met als blikvanger een gerimpeld laken. En dan zijn er de twee zeeën, van Jan en van Edgar. Oordeel zelf maar.’’

Expositie in Stedelijk Museum Alkmaar: ’Kunst zat in de poriën van de Toorops’
’De Zee’ van Jan Toorop (1887).
Expositie in Stedelijk Museum Alkmaar: ’Kunst zat in de poriën van de Toorops’
’De zee’ van Edgar Fernhout (1958).

’De Toorop Dynastie’ van 28 september tot en met 26 januari in Stedelijk Museum Alkmaar. Opening donderdag 26 september van 20 tot 21.30 uur. Parallel hieraan is tot 17 november is in Museum Kranenburgh in Bergen een expositie van werk van Edgar Fernhout te zien. Beide musea bieden een combiticket aan voor €20, inclusief een fietsroute, samengesteld door Karin Evers. www.museumalkmaar.nl

Meer nieuws uit Cultuur

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.