Premium

Uit de depressie met psilocybine

1/3

Geestverruimende middelen als psilocybine en ketamine kunnen misschien hardnekkige depressies genezen. Een onderzoeksgroep onder leiding van LUMC-hoogleraar psychiatrie Nic van der Weel begint een experiment met dit psychedelicum.

Ongeveer een derde van de patiënten met een depressie reageert niet of nauwelijks op therapie. Het probleem is groot, want depressie is een veel voorkomende ziekte. Het CBS becijferde in 2016 dat acht procent van de Nederlanders depressief is. Dat zijn een miljoen Nederlanders. Vooral in de leeftijdscategorie 40 tot en met 64 komen depressies veel voor. Therapeuten zitten met hun handen in het haar. Wat te doen als de combinatie van ’pillen en praten’ niet werkt?

Een onderzoeksgroep onder leiding van de Leidse hoogleraar psychiatrie Nic van der Wee is begonnen met een onderzoek naar de therapeutische werking van het hallucinogene middel psilocybine. Het is de stof die in paddo’s zit, de verboden Mexicaanse truffel die bekendstaat als geestverruimend. Van der Wee hoopt dat psilocybine een nieuw, krachtig medicijn kan zijn in de behandeling van ’therapieresistente’ depressies.

In de jaren ’50 en ’60 deden psychiaters vrij veel onderzoek naar de mogelijke therapeutische efecten van geestverruimende middelen. In Leiden gebeurde dat ook: daar experimenteerde hoogleraar psychiatrie Jan Bastiaans (1917-1997) met lsd. Hij gaf het middel met vaak redelijk succes aan getraumatiseerde oorlogsslachtoffers.

Het maatschappelijk sentiment op het gebied van geestverruimende middelen begon echter om te slaan, vooral uit angst dat massaal drugsgebruik de volksgezondheid zou schaden. In 1973 richtte de Amerikaanse president Richard Nixon de Drug Enforcement Agency op. Psilocybine kwam, samen met stoffen als cannabis, cocaïne en heroïne op een lijst van verboden middelen, de ’Schedule 1’. Vanaf dat moment konden Amerikaanse psychiaters er geen onderzoek meer naar doen. Ook in Nederland stierf de belangstelling sindsdien een stille dood, hoewel psilocybine hier pas in 2008 werd verboden.

De laatste jaren trekken de geestverruimende middelen opnieuw de aandacht van psychiaters. Dat gebeurt vooral omdat ze met de standaardmedicijnen niet zoveel verder meer komen. De meest gebruikte middelen zijn serotonine-heropnameremmers. Serotonine, een stofje dat in de hersenen wordt gemaakt, heeft invloed op de gemoedstoestand. Veel patiënten met depressie hebben een lage serotonineactiviteit. De gedachte is dat als de serotonine meer in het lichaam doet, ook de stemming verbetert. ,,Het is zeker zo dat een deel van de patiënten op deze manier herstelt’’, zegt Van der Wee. ,,Maar een deel ook niet. En bij een deel van de patiënten keren de klachten na het afbouwen van de medicatie terug.’’

Eerste fase

Uit het oude onderzoek was wel bekend dat psilocybine soms spectaculaire verbetering bij psychiatrische patiënten kon bewerkstelligen. Wie weet, was de gedachte, biedt het middel soelaas aan therapieresistente patiënten. Onder meer in het Imperial College London loopt sinds 2015 een ’eerste fase’-onderzoek, waaraan het LUMC, samen met het UMC Utrecht en het UMC Groningen, nu een vervolg wil geven.

In die eerste onderzoeksfase stond niet de genezende werking van het middel centraal, hoewel de psychiaters daar natuurlijk altijd een open oog voor houden. De psychiaters van Imperial College London wilden weten of het middel veilig wordt verdragen, en in welke doses. Zij dienden twaalf proefpersonen zowel een lage ’veiligheidsdosis’ van 10 milligram als een hoge ’behandeldosis’ van 25 milligram toe. Die hadden soms lichte gevoelens van angst en spanning bij het begin van de sessie en een beetje hoofd- of maagpijn, maar die klachten verdwenen snel weer en er waren geen gevolgen achteraf.

Wegennetwerk

Het brein kan worden beschouwd als een enorm wegennetwerk. In gezonde hersenen onderhouden de delen intensief contact met elkaar. Sommige ’snelwegen’ worden druk bereden, op rustige ’landweggetjes’ is minder verkeer, maar ze doen allemaal mee. In een depressief brein, denkt Van der Wee, worden sommige wegen druk bereden, maar is er op andere helemaal geen verkeer meer. Hoe langer de depressie duurt, hoe meer de vaste routes ingesleten raken en hoe stabieler het gemankeerde systeem wordt. ,,Negatieve gedachten over hoe we onszelf en de wereld om ons heen zien, zitten vast’’, zegt Van der Wee. Vaak keren bij patiënten steeds dezelfde gedachten terug en dringen nieuwe inzichten niet door. Die zijn er wel, maar ze zitten opgesloten in hersendelen die geïsoleerd zijn geraakt omdat ze niet aan de ’vaste route’ liggen.

Het lijkt erop dat psilocybine ervoor zorgt dat de neuronen, de cellen in de hersenen die elektrische signalen ontvangen en doorgeven, allemaal tegelijk gaan werken en weer contact met elkaar zoeken. Over de uitlopers waarmee ze met elkaar verbonden zijn en die gezamenlijk het immense ’wegennetwerk’ vormen, veroorzaken ze druk verkeer op álle wegen, van het smalste landweggetje tot de breedste snelweg. De psilocybine veroorzaakt een ’tipping point’, zegt Van der Wee: het systeem ’slaat om’ en komt blijvend in een andere toestand.

Tijdens zo’n psilocybine-sessie, die tot zes uur kan duren, komen herinneringen en gedachten die lagen te sluimeren in hersendelen die tot dan toe steeds werden ’overgeslagen’, opeens naar voren. Dat alles wekt de indruk van een heftige, schokkende gebeurtenis, maar uit een Youtube-filmpje van het Harbor-UCLA Medical Center in Los Angeles, waarin de Amerikaanse patiënt Annie Levy vertelt wat zij meemaakte, blijkt het tegendeel. Zij omschrijft het proces juist als een ’hele zachte ervaring’, die haar ’verbond met het universum’. ,,Het voelde als iets waarvoor je niet bang hoeft te zijn.’’

Het LUMC wil komend jaar twintig therapieresistente depressiepatiënten experimenteel behandelen. Hoewel de deelnemers met alle mogelijke psychiatrische zorg worden omringd, is de toediening van psilocybine, in verschillende doses, eenmalig. Als het geestverruimende middel aanslaat, is de kans groot dat de patiënt in één keer van alle depressieve klachten is verlost. Voor hoe lang, weet Van der Wee nog niet. Tachtig procent van de deelnemers aan eerdere experimenten rapporteerden na zes maanden nog steeds een stemmingsverbetering. ,,Dat is al geweldig lang.’’

Aangenaam

De hippies van de jaren ’60 omschreven de effecten van psiloybine als een ’trip’, in de medische wereld wordt liever gesproken van een ’reis’ of een ’sessie’. Van der Wee en onderzoekscoördinator Floor van der Does hebben in het LUMC een kamer ingericht die die ’reis’ zo aangenaam mogelijk moet maken. De patiënt ligt op een zacht bed, het licht is er gedempt en indirect. Er zijn (nep)kaarsen en er is zachte muziek die speciaal voor de gelegenheid is gecomponeerd.

Tijdens een ’reis’ zijn patiënten aanspreekbaar. Annie Levy ging zelfs gewoon naar het toilet. Twee speciaal getrainde begeleiders blijven steeds in de buurt. Zij kunnen de patiënten door moeilijke of angstige momenten heen helpen en vertrouwen geven, bijvoorbeeld door met gerichte vragen gedachten een andere kant op te sturen of eenvoudigweg even een hand vast te pakken.

Annie Levy deed mee aan het experiment nadat zij te horen had gekregen dat zij een onbehandelbare kanker had. De gedachte dat zij dood zou gaan, werd een alles overheersende angst. De psilocybine hielp de inmiddels overleden vrouw om los te komen van negatieve dwanggedachten en het onafwendbare einde te aanvaarden. ,,Het heeft me geweldig geholpen, veel beter dan elke andere behandeling die ik ooit heb gehad.’’

Wilfred Simons

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.