Premium

Vertel fotograaf Jan Stel niet wat hij moet doen: ’Misschien heb ik wel wat moeite met autoriteit ja’

Vertel fotograaf Jan Stel niet wat hij moet doen: ’Misschien heb ik wel wat moeite met autoriteit ja’
Jan Stel bij het verlaten postkantoor in Purmerend. De plek waar hij als achtienjarige werd gearresteerd.
© Foto Ella Tilgenkamp
Purmerend

Kunstenaar, rebel, tobber. Fotograaf Jan Stel (49) is het allemaal. Zijn ’vergane glorie’ foto’s hangen tot halverwege september in Museum aan het Vrijthof in Maastricht. „Een mega-eer, maar ik ben alweer met heel andere dingen bezig. Verval is te hip geworden.”

Treinen, bedrijven en viaducten waren eind jaren tachtig niet veilig voor de rebelse hiphopper die Stel destijds was. In het donker spoot hij zijn graffitihandtekening ’Simbl’ op alles wat los en vast zat. „Ik genoot van de kick.” Op zijn achttiende werd hij op heterdaad betrapt bij het - inmiddels leegstaande - postkantoor in Purmerend. „De politie bleek een heel fotoboek te hebben aangelegd van al mijn ’tags’. Zijn ouders haalden hem expres pas de volgende dag laat in de middag op. „Dat zal ’m leren, dachten ze.” De avonden daarop maakte hij zijn vader wijs dat hij verdere sporen ging uitwissen. In werkelijkheid spoot hij doodleuk door. „Mijn vader was des duivels.” Diezelfde jongen met zijn lange krullen zat overigens overdag rustig te tekenen in zijn zwarte boekje. In Stels Purmerendse woonkamer hangt nog steeds een tekening die hij toentertijd maakte van hun asielhond Whiskey.

Reclamejongen

Hij stopte mid-twintig met illegale graffiti. „Want ik wilde gewoon de tijd hebben om mooie dingen te maken.” Hij spoot op aanvraag de ’De Aladin’ op De Valk in Amsterdam-Noord en de ’karate kid’ op het sportcentrum Sporting de Gors. ,,Daar kwamen al snel allerlei snelle reclamejongens op af, maar daar had ik helemaal geen zin in. Ik wilde gewoon ’painten”’.

Vertel fotograaf Jan Stel niet wat hij moet doen: ’Misschien heb ik wel wat moeite met autoriteit ja’
’Spraycan balls’
© Jan Stel

Een paar jaar later was hij zelf een reclamejongen. ,,Maar niet het gesjeesde type’’. Bij het destijds toonaangevende bureau Souverein kreeg hij de moeilijkste taken. „Want ik had geen zin om hele dagen schoenen te retoucheren.’’ Hij blonk uit in complexe klussen waarvoor bijna elke pixel moest worden omgedraaid. Zoals de prijswinnende ’Eat me, kick me’ campagne voor Citroën, waarvoor hij twee weken lang het het bovenaanzicht van New York bewerkte. ,,Daar kreeg ik wel jaloerse blikken voor.’’ Hij fotoshopte een keer subtiel zijn oude graffiti-tag in een andere auto-advertentie. „De klant kon er wel om lachen.”

Alles wat hij kan - tekenen, schilderen, graffiti, fotografie en fotobewerking - heeft hij zichzelf geleerd. Zijn schoolcarrière was in zijn eigen woorden ’geen groot succes’ . De scheiding van zijn ouders bracht hem uit de balans en hij kon weinig met het ’tuig’ van het Amsterdamse Grafisch Lyceum. „En daarbij moest ik daar allemaal achterhaalde dingen leren zoals letterzetten.” Bij de kunstacademie hetzelfde verhaal. „Ik wilde gewoon mijn eigen ding doen. Misschien heb ik wel wat moeite met autoriteit ja”, gniffelt Stel. Hij volgde uiteindelijk nog een LOI-opleiding. „Maar daar heb ik ook geen reet aan gehad door de overgang van analoog naar digitaal.”

Verval

Door Souverein kwam Stel in aanraking met fotografie. Een kunstvorm die hem tot dan toe niet zo interesseerde. In 1998 begon hij met het fotograferen van desolate ziekenhuizen, verweesde kastelen en verlaten fabrieken. „Het fascineerde me dat een plek waar destijds met bloed, zweet en tranen is gewerkt, de natuur het na verloop van tijd weer overneemt.’’ Als hij een nieuwe verlaten parel heeft gevonden neemt hij de tijd om het verhaal te achterhalen. ,,Ik wil alle details weten van zo’n plek en loop rustig een hele dag in een pand rond voor een foto. Maar als ik merk dat mensen met hun tengels aan spullen hebben gezeten, ben ik weg. Elk spinnenweb moet intact zijn. Ik heb weleens mensen aangesproken die op hoge haken kirrend door een oude grafkelder liepen. Dan begrijp je het echt niet. Je moet respect hebben voor wat er is geweest.”

Vertel fotograaf Jan Stel niet wat hij moet doen: ’Misschien heb ik wel wat moeite met autoriteit ja’
’Steel giant 02’
© Jan Stel

De overzichtstentoonstelling ’Manmade / no human’ - naar zijn gelijknamige boek uit 2016 - hangt tot 15 september in Museum aan het Vrijthof in Maastricht. „En mega-eer, maar ik ben eigenlijk klaar met het thema verval. Het is te hip geworden. Vroeger trof ik hoogstens een vos en een verbaasde opzichter aan, nu staan ze met z’n dertigen hetzelfde gebouw te fotograferen. Daar heb ik geen zin in.” Hij had eigenlijk vijf jaar geleden al willen overstappen. „Maar het is moeilijk om te stoppen met iets dat succesvol is.”

Doordat hij vier jaar geleden voor zichzelf is begonnen, is hij ook een nieuwe weg ingeslagen qua fotografie. Hij maakt nu zwart-wit foto’s van industriële landschappen. ,,Ik zoek nog naar een manier om mijn boodschap en beeld te verenigen. Ik wil mooie beelden maken van een lelijke realiteit. Het moet een collectie worden die mensen aanzet tot het nadenken over onze consumptiemaatschappij die de natuur beschadigt, maar ik wil wel positief blijven. Dat is nog even een puzzel.’’

Vertel fotograaf Jan Stel niet wat hij moet doen: ’Misschien heb ik wel wat moeite met autoriteit ja’
’Industrial landscape 02’
© Jan Stel

Rust

Ik had vroeger nog wel eens moeite om mensen te begrijpen. ,,Waarom kunnen jullie mij gewoon niet accepteren zoals ik ben, dacht ik vaak.’’ Hij voelde zich een dolende tijdens de scheiding van zijn ouders en ook in dienst was hij niet op zijn plek. „Dan zat ik tussen de bier drinkende en porno kijkende militairen te tekenen. Ook later op de boekbinderij zeiden mensen tegen me: ’Wij hebben geen talent, jij wel. Wat doe je hier?’ Maar ik wist het gewoon nog niet. Uiteindelijk heb ik daar vier of vijf jaar gezeten. Veel te lang.’’ Twee jaar terug had hij opnieuw zo’n periode. „Creativiteit zijn is geen knop in je hoofd die je even kan omzetten. Om tot creëren te komen, is balans nodig.’’ Meditatie en shiatsu hielpen hem weer op weg. „ Ik durf meer dan vroeger op mijzelf en mijn gevoel te vertrouwen. Het heeft me rust in mijzelf gebracht. Al krijg ik nog steeds de kriebels als ik een paar dagen niets heb gemaakt. Dan zoek ik de natuur op. In de stilte kan ik mezelf weer horen.”

Oeuvre

Uiteindelijk wil Stel volledig kunnen leven van zijn fotografie. „Dat is maar voor een handjevol mensen in Nederland weggelegd, maar sinds mijn eerste expositie in de Amsterdamse Eduard Planting Gallery in 2011 geloof ik dat het kan. En ik heb een plan. Ik ga eerst mijn oeuvre van industriële landschappen verder uitbreiden. Daarna ga ik met een nieuw project aan de gang. Ik wil oude ambachten vastleggen zoals glasblazers, siersmeden en vioolbouwers. Ik heb het al helemaal in mijn hoofd: ik wil alles analoog fotograferen, het papier moet handgemaakt zijn en ik wil handgeschreven tekst.” Stel is al in een vergevorderd stadium met de aanvraag voor een beurs bij het Mondriaan Fonds. En wie weet keert hij binnenkort terug naar zijn oude jeugdliefde, de graffiti. ,,Ik kwam pas mijn oude graffitimaatje Dimitri na jaren weer tegen. Misschien gaan we weer eens wat maken.’’ Lachend: ,,Maar niets illegaals hoor, die tijd is geweest.”

Meer nieuws uit Waterland

Meest gelezen