Premium

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na
De pastorie aan de Dorpsstraat in Nieuwe Niedorp.
© Foto Gerard de Vries
Wieringerwaard

Veel tierelantijntjes, niet strak, opvallende versieringen. Gerard de Vries (60) herkent het werk van Arnoldus Teunis van Wijngaarden van verre. De vergeten architect heeft in de negentiende eeuw veel sporen nagelaten in de regio.

Zijn speurtocht door het leven van Arnoldus Teunis van Wijngaarden leverde Gerard de Vries vele verrassingen op. De ontdekkingsreis voerde hem in de Kop van Noord-Holland en West-Friesland langs kerken, pastorieën, onderwijzerswoningen, raadhuizen, wees- en armenhuizen, scholen en woningen. En altijd weer die herkenbare stijl.

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na
Het vroegere post- en telegraafkantoor in Winkel.
© Foto Ofer Vazana

Arnoldus Teunis van Wijngaarden woonde in Medemblik. Tot op hoge leeftijd was hij actief. Eind 1900 stierf hij op 80-jarige leeftijd. Van Wijngaarden is familie van Gerard de Vries. De man is de betovergrootvader van zijn vrouw.

De Vries bekroonde zijn onderzoek met een boek. Het is kortgeleden gepresenteerd in Medemblik, de stad waar Van Wijngaarden liefst 54 jaar werkte als stadsarchitect.

Stadsarchitect

Als stadsarchitect - deze functie heette later directeur openbare werken - had de geboren Papendrechter voldoende tijd om ook zelfstandig architect te zijn. In de Noordkop achterhaalde Gerard de Vries in acht plaatsen creaties van Van Wijngaarden: in Nieuwe Niedorp, Winkel, Anna Paulowna, Wieringerwaard, Barsingerhorn, Kolhorn, Lutjewinkel en Groetpolder (tussen Kolhorn en Wieringerwaard). Dit waren veertien objecten.

Iets meer dan helft van die veertien gebouwen heeft de tijd overleefd. Op nieuwe foto’s staan ze sierlijk in het boek, naast afbeeldingen uit de jonge tijd van de herkenbare panden.

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na
De vroegere onderwijzerswoning in Wieringerwaard nu.
© Foto Gerrit Kramer

Van Wijngaarden had in 1871 een mooie klus in Wieringerwaard: uitbreiding van de openbare lagere school en verbouwing van een gedeelte van de onderwijzerswoning ernaast. Hoofdonderwijzer R. Visscher had geklaagd over gebrek aan ruimte en over kinderen die in de klas hun klompen moesten aanhouden om geen natte voeten te krijgen.

Voor deze opdracht was aannemer P. Verheij uit Den Helder de laagste inschrijver met 5740 gulden, 163 gulden meer dan de architect had begroot. Het vergrote schoolgebouw staat er al lang niet meer, maar de onderwijzerswoning pronkt nog steeds aan de Noord-Zijperweg.

Dubbele opdracht

Het boek is vooral het resultaat van uitgebreid archiefonderzoek. De Vries haalde daardoor vele vergeten dorpsgebeurtenissen boven water. Wie van de huidige bewoners weet dat de Groetpolder ooit een eigen school had? Naar een plan van Van Wijngaarden vierde de polder in 1882 de feestelijke opening. Hij had een dubbele opdracht gekregen: voor Lutjewinkel en de Groetpolder elk een school met onderwijzerswoning.

De bouw was vooral te danken aan Jan Klaaszoon Breebaart, zoon van de eerste dijkgraaf van de Waard- en Groetpolder. Breebaart was 58 jaar lang raadslid van de gemeente Winkel. Ook was hij dijkgraaf en 21 jaar lid van de Eerste Kamer. Jarenlang pleitte deze notabele voor een school.

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na
Floris Hoeve aan de Lotweg in Anna Paulowna, uit 1871.
© Foto Gerard de Vries

De school in de Groetpolder hield het maar drie decennia vol. Met nog maar dertien leerlingen viel het doek in 1913. Het schoolgebouw in Lutjewinkel is gesloopt in 1938. Het nieuwe gebouw is nu geen school meer.

Particulieren

De projecten in 1882 in Lutjewinkel en de Groetpolder waren de laatste projecten van Van Wijngaarden in de Noordkop die Gerard de Vries kon opduiken. Het overzicht van werken is niet volledig, benadrukt De Vries. ,,Zeker voor particulieren zal hij meer hebben getekend. Maar die opdrachten zijn lastig te achterhalen.”

De Zuid-Hollander was in 1845 benoemd tot stadsarchitect van Medemblik. Hij was toen 26 jaar. Met zijn vrouw uit Hoorn vestigde hij zich aan de Westerhaven.

Het eerste project in de Noordkop was, voorzover De Vries kon achterhalen, in 1867 in Nieuwe Niedorp. Dat was de pastorie van de hervormde gemeente. Het pand - met toen en nu fraai houtsnijwerk - staat nog steeds in volle glorie aan de Dorpsstraat. Het is een rijksmonument.

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na
Wees- en armenhuis aan de Heerenweg in Barsingerhorn.
© Foto Gerard de Vries

Een gedenkplaat in een zijgevel vermeldt ook de naam van de architect. Plaatselijk aannemer Jan Rezelman bouwde de pastorie. Met een bedrag van 12.953,33 gulden was hij de laagste inschrijver.

Van der Stok

Van Wijngaarden kon het kennelijk goed vinden met Dirk van der Stok. Deze vooraanstaande Nieuwe Niedorper was president-kerkvoogd van de hervormde gemeente en burgemeester. De architect kreeg eveneens in 1867 de verbouwing van het raadhuis verderop aan de Dorpsstraat.

Bijna tien jaar later was de nieuwbouw van de hervormde kerk ook voor hem. Dominee A.C.H. Calkoen legde in 1876 de eerste steen. De aannemer kwam van ver. Een Zeeuw was het goedkoopste: 43.990 gulden.

Vergeten architect Van Wijngaarden laat in de Noordkop pareltjes uit de negentiende eeuw na
Ruim honderd leerlingen van de openbare lagere school in Wieringerwaard, ruim een eeuw geleden. Rechts de onderwijzerswoning. De Medemblikker architect Arnoldus Teunis van Wijngaarden (1819-1900) vergrote en verbouwde het complex in 1871.
© Foto collectie Gerrit Kramer

De preekstoel en de kerkbanken waren voor timmerman A. van der Plas uit Den Helder. Het nieuwe godshuis verving een vijfhonderd jaar oude kruiskerk. De Van Wijngaarden-kerk is afgebroken in 1963.

Alle vier Van Wijngaardens in Winkel bestaan nog: de toren van de hervormde kerk (deels nieuw, 1868), onderwijzerswoning, wees- en armenhuis en het postkantoor, alle aan de Bosstraat.

Feestelijk werd het post- en telegraafkantoor geopend in 1880. Het muziekkorps van Z.M. Wachtschip uit Den Helder trad toen op. Het was volgens de krant ’een keurig concert, dat gevolgd werd door een prettig en geanimeerd bal’.

Nu we al veel weten over de Medemblikker, is de architect van de Floris Hoeve in Anna Paulowna makkelijk te raden. Ook hier, bij een woning en agrarische bedrijfsruimte aan de Lotweg, rijke uitbundigheid. ’Eclectisch’ wordt deze bouwstijl genoemd die Van Wijngaarden zo aanhing.

Het eclecticisme is het combineren van elementen van verschillende stijlen. De Floris Hoeve is daar een statig voorbeeld van. Albert Renszoon Kaan liet de hoeve in 1871 bouwen voor een zoon. De welgestelde Albert Kaan was president-kerkvoogd van de hervormde gemeente Wieringerwaard.

Een andere parel van Van Wijngaarden is te bewonderen in Barsingerhorn. Aan de Heerenweg is in 1876 een wees- en armenhuis gebouwd. Het opvallende pand werd lang ook wel ’gesticht’ genoemd.

Uitpuilen

Bijna anderhalve eeuw geleden puilde de dorpsschool van Kolhorn uit met ruim tweehonderd kinderen. Van Wijngaarden maakte in 1877 een plan voor uitbreiding toen de teller op 244 stond. En er waren maar 224 zitplaatsen. De architect wist er wel raad mee.

Het nieuwe boek over architect A.T. van Wijngaarden(1819-1900) van Gerard de Vries telt 160 pagina’s en kost 25 euro. Het is verkrijgbaar bij boekhandel Stumpel in Wieringerwerf en Medemblik. Voor meer info: www.atvanwijngaarden.nl

Meer nieuws uit Schagen e.o.

Meest gelezen