Premium

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn
Pakhuis De Vrede in Zaandam.
© Foto’s uit archief architect Van Sante
Zaandam

Wat dreef de Zaanse architect Simon Bernard van Sante (1876-1936), de ’roomse architect in ’rood’ Zaandam’? Hij was een van de stuwende krachten achter de Zaandamse woningcorporatie Leo XIII, die speciaal voor katholieken woningwetwoningen bouwde, met name in de Rosmolenbuurt. Hij was ook de schepper van pakhuis De Vrede en het St. Jan Ziekenhuis en van een reeks woningwetwoningen in de regio Edam-Volendam.

Aan de hand van zijn dagboeknotities schetst auteur Gerry van Ingen in haar boek over Van Sante de wereld van een eeuw geleden, de tijd van de industrialisatie.

De dagboeknotities, die om onverklaarbare redenen stopten in 1922, zetten zijn nazaten op het spoor van alle ideeën, zijn contacten en contracten, de gesprekken die hij voerde, de onkostenposten die hij declareerde. Ook kregen de nazaten inzicht in alle bergen die overwonnen moesten worden bij zijn projecten met eeuwigheidswaarde. Praktische zaken, persoonlijke zaken, geldstromen en een enkele kwinkslag staan genoteerd in het boek ’1876-1936 ’Rooms in ’rood’ Zaandam’.

Signatuur

„De tijdgeest, de vooruitgang en het geloof maken ook de tijdsspanne van zijn leven belangwekkend”, schrijft auteur Gerry van Ingen in haar voorwoord bij het boek. In de regio’s Zaanstreek en Waterland staan zijn gebouwen vaak nog fier overeind, soms met een andere bestemming dan oorspronkelijk bedoeld, maar wel met een duidelijke signatuur van de maker. Bekend is vooral pakhuis De Vrede, nu in beeld voor chocolademaker Tony’s Chocolonely.

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn
Blauwdruk Josephschool J.Sijbrandsteeg 1919.

Zijn vader, Jacob, was aannemer (met een florerend timmer-, metsel- en aannemingsbedrijf). De broer van Simon van Sante, Johannes Adrianus, overleed op 16-jarige leeftijd aan tyfus (tijdens een epidemie) en Simon leerde hoe belangrijk hygiëne en een goede gezondheid zijn. Niet voor niets bouwde hij later enkele ziekenhuizen. In 1905 tekende hij het stenen huis aan de gedempte Gracht 46b in Zaandam, (tegenwoordig het pand van Holland & Barrett, voorheen De Tuinen), speciaal voor zijn moeder die graag uit het verwaarloosde huis weg wilde.

Vader Van Sante overleed in 1919, zijn bedrijf werd in 1920 officieel voortgezet door zijn zonen Theo en Simon. Het bedrijf was hoofdaannemer bij de bouw van De Vrede. Auteur Gerry van Ingen ontzenuwt in haar boek dat oude steigerdelen van De Vrede gebruikt zouden zijn voor de eigen woonhuizen aan het Skagerrak (gebouwd in 1908 en 1911). Misschien is wel hout gebruikt voor verbouwingen, maar niet voor de originele bouw van de huizen aan het Skagerrak, vermeldt het boek.

Van Sante was duidelijk beïnvloed door architect Berlage, aan wie Van Sante ook wel eens advies had gevraagd, zeker ook qua versieringen, zoals mooie voorstellingen met keramiek ’ter verfraaiing en ter lering’ en het decoratieve tegelwerk. Hij was ook beëdigd taxateur, en trad soms op als aankoopmakelaar. Hij benutte het expressionisme van de Amsterdamse School en kleurkeuze, meubelontwerpen, timpanen, gevelmetselwerk en patronen kregen vorm via zijn handen. Woningen, (hulp)kerken, scholen en patronaten vonden hun oorsprong op zijn tekentafel.

De auteur beschrijft hoe een arbeider die in het begin van 1900 1,15 gulden huishuur betaalde voor een woning van 14 m2 waar hij met vrouw en zeven kinderen woonde. Het was voor Van Sante een stimulans om betere en betaalbare woningen voor de lagere inkomens te bouwen. Net als de 32 woningen aan de Havenstraat voor Artillerie Inrichting (1925). Het staat bekend als ’Het Delftse rijtje’, huizen bestemd voor katholieke arbeiders die uit Delft naar Zaandam verhuisden.

Simon van Sante was medeoprichter van woningbouwvereniging Leo XIII. Alle woningen van Leo XIII tot 1936 zijn door hem getekend. Hij was ook oprichter van woningbouwvereniging St. Joseph in Zaandam. Woningen, scholen, ziekenhuizen zijn door hem ontworpen. Niet alleen in de Zaanstreek, maar ook in bijvoorbeeld Edam-Volendam en Hoorn en langs de kust bouwde hij woningwetwoningen en gebouwen.

Jezus, Maria, Jozef

Het katholieke geloof speelde een grote rol in het leven van Simon en zijn gezin en die verbondenheid met de roomse gemeenschap leidde tot veel projecten. Het was een soort gebroederlijke handjeklap van gelijkgezinden, Ook in zijn dagboeken komt die katholieke identiteit naar voren, want alle dagboekjes hebben op de eerste bladzijde de letters JMJ staan, naar Jezus, Maria, Jozef, als de zegening van zijn werkzaamheden. Als mens was Van Sante begaan met minder draagkrachtigen. Hij had zitting in het Oranjecomité en gezondheidscommissies, was lid van katholieke en culturele verenigingen. Zong in het kerkkoor en was kerkmeester tot zijn dood.

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn
Tableau Lourdesschool West-Beemster, 1910.

Berekeningen, bouwtekeningen, uitgaven, geboorte- en sterfdata. Architect Van Sante herinnert in zijn dagboek meermalen aan discussies, ballotagecommissies, projecten en leveranciers, maar noteert ook rekeningen over gebruikte werklunches. „Een man met durf en visie en een harde werker. Een hoffelijk persoon”, schrijft Gerry van Ingen. „Alle voorvaderen zaagden hout, bewerkten hout of handelden in hout. Simon begon met steen.”

Zijn vroegst bekende werk is de katholieke meisjesschool met tien lokalen aan de Bloemgracht, gevolgd door woonhuizen voor katholieken en een volgende katholieke school. Hij tekende ook het zusterhuis met kapel aan de Oostzijde (1907) in Zaandam, het zusterhuis in Beemster (1909). Zijn St. Jan Ziekenhuis dateert uit 1930.

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn
Prentbriefkaart Bonifatiusschool Zaandam

Het boek bevat behoorlijk wat achtergrondinformatie over het tekenen en bouwen van zijn ’pièce de resistance’ stoommeelfabriek De Vrede, een opdracht van C. Kamphuijs Fabrieken. Het verkrijgen van materialen voor De Vrede was een moeizaam proces, vlak na de watersnoodramp van 1916, midden in de Eerste Wereldoorlog, die gevolgd werd door voedselschaarste en distributiewetten. Er heerste woningnood. Houten huizen werden vervangen voor steen, molens verdwenen, fabrieken verrezen, de infrastructuur van de Zaanstreek veranderde.

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn
Interieur St. Jan Ziekenhuis

De fabriek heeft amper als zodanig gewerkt (als meelfabriek tot 1923). Daarna werd het een opslagruimte en er volgde ook een grote brand. Het bouwwerk wordt wel omschreven als ’monument van een gestorven tijdperk’ omdat de fabriek qua techniek al snel achterhaald was. Gerry van Ingen gebruikt ter illustratie een geromantiseerd dagboekverslag van onder meer Van Santes bezoek aan Rotterdam, de rijstpellerijen die hij daar bekeek en de schetsen die hij onderweg maakte. Ook moest in het onderwerp rekening worden gehouden met het waterpeil van de Zaan vanwege het aanleggen van schepen.

De Vrede, in de Achtersluispolder, is nu een rijksmonument. Het lijkt op een kasteel met torens en hoge toegangspartijen, in de stijl van de Amsterdamse School. Recent werden de handtekeningen gezet voor productie van chocolade, een nieuwe invulling in de lange Zaanse traditie met cacao.

Aandelen

Als teken van vertrouwen in het project kocht architect Van Sante zelf enkele preferente aandelen in de fabriek van opdrachtgever C. Kamphuijs. Grondstofgebrek, problemen bij bouw, vertraging van het stenentransport leidden tot flinke hoofdbrekens, De totale bouwkosten voor De Vrede bedroegen uiteindelijk 835.000 gulden.

Van Sante bouwde tientallen scholen (die niet allemaal op zijn oeuvrelijst staan, zo ontdekte Gerry van Ingen). Een voorbeeld is de Jozefschool aan de Sijbrandsteeg, gekenmerkt door ’zorgvuldig uitgewerkte baksteenarchitectuur’. Of de Bonifaciusschool aan Bloemgracht 4, die alle kenmerken van een ontwerp van Van Sante draagt: grootse entree, raampartijen, tegelwerk en tableaus. De informatie uit de dagboekjes van Van Sante stopt in 1922. Resteren alleen nog krantenartikelen en archieven om te kunnen achterhalen welke woningen Van Sante heeft ontworpen. Maar door zijn eigen stijlkenmerken kon de auteur nog wel een flink aantal ongeregistreerde objecten achterhalen.

Vanaf 1921 werden in de Zaanstreek bestemmingsplannen ingevoerd en ook ontstonden er tuinsteden, waarbij iedereen recht had op een stukje groen in zijn of jaar nabijheid.

Dagboeknotities illustreren leven ’roomse’ architect S.B. van Sante die vorm gaaf aan gebouwen in Zaanstreek, Beemster en Hoorn
Woonhuis Boschjesstraat 103 Koog aan de Zaan.

De woning Boschjesstraat 103 (voor zijn broer Cees) was een van de laatste projecten die hij tekende (1934), stijl jaren dertig, met overdekte entree. Ook van binnen maakte Van Sante ontwerpen, zoals het opvallende glas in lood in de suitedeuren en het roedewerk van tuin- en serredeuren. Alle houtwerk op de benedenverdieping was ossebloedrood terwijl op de bovenverdieping donker en licht terra werd gebruikt. Het glas in lood daar was paars, rood, okergeel, het tegelwerk beige met groene accenten en zwart omrand.

„Een school was zo groot en mooi als de portemonnee van de aanvrager”, staat in het boek. Vaak werd het bouwbedrag opgebracht door gelovigen, met toestemming van de bisschop. Van Sante tekende in de periode rond 1900 wat de opdrachtgever wilde hebben. Zijn latere stijl is heel anders. Opdrachtgevers vroegen soms om een replica van een ander gebouw.

Voor haar boek maakte Gerry van Ingen ook gebruik van ervaringen van bewoners die in een woning van Van Sante hun levensjaren hebben doorgebracht of die in een van de scholen of fabrieken hebben gewerkt. De auteur houdt er rekening mee dat er nog talloze objecten die door Van Sante zijn ontwerpen boven water kunnen komen.

Boek

S.B. van Sante Rooms in ’rood’ Zaandam.

Uitgeverij Boekscout,

ISBN9789463890274 226 pagina’s, verkoopprijs: € 30,99

Zie website Boekscout

Meer nieuws uit Zaanstreek

Meest gelezen