Premium

Duitse bezetter gaf Noord-Hollandse Waddeneilanden Vlieland en Terschelling aan Friesland

Duitse bezetter gaf Noord-Hollandse Waddeneilanden Vlieland en Terschelling aan Friesland
De verkiezingsposter uit 1919 met drie Noord-Hollandse Waddeneilanden: Texel, Vlieland en Terschelling.
© Foto HMC/Petra Bies
Den Helder

Ra, ra wat is er opvallend aan die verkiezingsposter van de SDAP voor de Provinciale Statenverkiezingen van 1919? Precies, Noord-Holland heeft drie Waddeneilanden.

De poster van tekenaar Albert Hahn is een verrassing op de vaste tentoonstelling die te zien is in Paviljoen Welgelegen bij het provinciehuis in Haarlem. De verklarende tekst biedt enige opheldering: ,,De Waddeneilanden Vlieland en Terschelling behoorden in 1919 nog bij Noord-Holland. In 1942 voegde de Duitse bezetter beide eilanden aan de provincie Friesland toe. Na de oorlog werd deze aanpassing niet meer teruggedraaid.’’

Bezetter

Een bezetter die beslist over de landindeling en een bevrijd land dat die ingreep niet terugdraait? Vreemd toch?

We steken ons licht op bij het Noord-Hollands Archief. ,,De reden waarom Vlieland en Terschelling aan de provincie Friesland zijn toegevoegd zal ongetwijfeld een praktische zijn geweest’’, veronderstelt Hans van Felius. Het had alles te maken met het bootverkeer en de vertraging die dat opleverde bij de verkiezingen.

,,In de negentiende eeuw werd de vaststelling van verkiezingsuitslagen aanzienlijk vertraagd omdat men moest wachten tot de stembussen uit die beide Noord-Hollandse gemeenten binnengekomen waren in Haarlem. Van de eilanden werden deze naar Friesland gevaren, van het Friese Harlingen naar Enkhuizen, om ze van Enkhuizen naar Haarlem te transporteren. Er was namelijk geen directe veerverbinding tussen deze beide eilanden en Noord-Holland.’’

Toeval

Het is toeval dat de herindeling tijdens de Tweede Wereldoorlog gebeurde, denkt Van Felius. ,,Er was geen reden om het na de oorlog weer terug te draaien, omdat gezien de ligging van beide eilanden de provincie Friesland gewoon een logischer keuze was. Grensscheidingen tussen provincies komen wel vaker voor en hebben altijd een praktische achtergrond. Zo werd in diezelfde tijd Urk deel van de provincie Overijssel, omdat het door de aanleg van de IJsselmeerpolders noodzakelijk werd een andere indeling te kiezen.’’

Overigens: Urk is de enige gemeente in Nederland die drie keer van provincie wisselde. In ’86 ging de gemeente namelijk van Overijssel over naar Flevoland.

En nog een overigens: met het verlies van de twee Waddeneilanden verloor Noord-Holland vooral water. Ook het inwonertal kelderde niet dramatisch. De eilanden zijn nog steeds relatief dunbevolkt; samen zijn ze goed voor zo’n zesduizend inwoners.

’Rooien’

Of het aan de oproep op de poster lag, vermeldt de historie niet, maar de Sociaal-democratische arbeiderspartij (SDAP) deed het goed in het Noord-Holland van 1919. Dik 26 procent van de uitgebrachte stemmen ging naar de ’rooien’. Dat was goed voor twintig van de 77 zetels. De in grootte tweede partij was de RKSP, de Roomsch-katholieke staatspartij, met ruim 22 procent van de stemmen.

Tegenwoordig kan er met een stembiljet zowat behangen worden, maar ook een eeuw geleden hadden de kiezers genoeg keus. Er deden veertien partijen mee. Met de SDAP en RKSP als de grote jongens, enkele middenmoters als het CHU en de Liberale Unie en uitgesproken splinterpartijtjes als de Middenstandspartij.

Er werden 226.949 geldige stemmen uitgebracht. Bij de eerstvolgende verkiezingen verdubbelde dat aantal. De reden: ook vrouwen hadden inmiddels stemrecht. De Provinciale Statenverkiezingen van 1919 waren in april, pas eind september van dat jaar trad de Wet-Marchant in werking, die het algemeen kiesrecht regelde voor allen.

Sociale wetten

Dat kiesrecht was een speerpunt van de SDAP, net zoals de invoering van sociale wetten. Bekende leiders van de in 1894 opgerichte partij waren Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra. Vlak na de Tweede Wereldoorlog fuseerde de partij met twee democratische partijen tot de huidige Partij van de Arbeid.

Meer nieuws uit Schagen e.o.

Meest gelezen