Premium

’Bouw in Den Helder van onderzeeboten geeft bij verlenen opdracht tot bouwen de doorslag’

1/3

De defensie-industrie is een internationale markt waarin miljarden euro’s, dollars en roebels omgaan. De belangen zijn groot en de keuzes zijn moeilijk. In Den Helder met de bouw van nieuwe onderzeeboten is dat niet anders. Binnenkort wordt duidelijk wie de order wordt gegund.

De miljardenorder voor de bouw van vier nieuwe onderzeeboten vertoont gelijkenis met een spannende paardenrace. Vier werven strijden om de opdracht. Eerst was de Duitse werf TKMS koploper. Begin dit jaar kroop de Nederlands-Zweedse combinatie Saab-Damen naar voren; op de hielen gevolgd door de Franse Naval Group. Nu is de eindspurt ingezet en worden alle argumenten uit de kast gehaald om de hoofdprijs in de wacht te slepen. De Duitsers hebben het meest vergaande voorstel: de boten bouwen in Den Helder.

Twee belangrijke aspecten om een keuze te maken zijn: bedrijfszekerheid en Nederlandse werkgelegenheid. Onderzeeboten vormen de meest complexe oorlogsmachines ter wereld. Het ontwikkelen en bouwen van het vaartuig dat onzichtbaar moet zijn, vergt zeven jaar.

„Er zijn eigenlijk maar twee werven die hebben aangetoond over lengte van jaren onderzeeboten te kunnen bouwen die bedrijfszeker zijn. Dat zijn Naval Group en TKMS”, zegt een recent afgezwaaide vlagofficier. Praten over de aankoop van onderzeeboten ligt gevoelig binnen de zeemacht. De belangen van de verschillende werven - en de politieke druk van landen waarin die bedrijven gevestigd zijn – maken behoedzaam opereren noodzakelijk. De voormalige marinetopman wil daarom enkel commentaar leveren op voorwaarde van anonimiteit.

Droom

„De droom van de Koninklijke Marine is om bij de bouw van nieuwe onderzeeboten aan de knoppen te kunnen draaien”, legt hij uit.

„Kommer Damen, de baas van de scheepswerf, speelt daar handig op in. Zijn droom is het om onderzeeboten te bouwen en die vervolgens ook aan het buitenland te verkopen. Maar aan beide dromen kleeft een gevaarlijk risico: Damen heeft nog nooit zulke ingewikkelde vaartuigen gebouwd. En partner Saab-Kockums heeft nu al moeite om de planning te halen voor twee in aanbouw zijnde subs voor de marine van Zweden.”

Het ministerie van Economische Zaken wil dat de werf die de onderzeeboten gaat bouwen zoveel mogelijk werk in Nederland uitvoert. Gedeputeerde Jaap Bond van de provincie Noord-Holland maakt zich daarom sterk voor een verdubbeling van de wegen naar Den Helder. Kees Visser, havenwethouder van Den Helder zegt: „Het maakt me niet uit welke werf de opdracht krijgt, als het maar een werf is die de meeste werkzaamheden in onze stad uitvoert. Het Marinebedrijf op de Nieuwe Haven is daar prima voor toegerust en hoe meer banen dit project in de Kop van Noord-Holland oplevert, hoe liever het ons als bestuur is natuurlijk. Wat ons betreft geeft de bouw in Den Helder dan ook de doorslag.”

Maritiem cluster

Directeur Jacoba Bolderheij van Port of Den Helder noemt het van groot belang dat het werk in Nederland terecht komt.

„Vanuit een werkgelegenheidsperspectief, maar ook vanuit het kennisdomein. Het maritiem cluster is natuurlijk enorm gebaat bij zo’n project. Als de bouw en het onderhoud hier terecht komt is dat goed voor Nederland en voor de sector. Ik hoop van harte dat Den Helder daarvan gaat profiteren. Ik verwacht dat het kabinet in haar besluitvorming rekening houdt met deze effecten en meeneemt wat de belangen zijn voor onze regio en dus ook onze stad.”

Naval Group stelt dat het project 3000 banen gaat opleveren. Een erg hoog aantal waarvan niet duidelijk is hoeveel van die banen in Frankrijk of Nederland komen.

Damen is van plan de onderzeeboten in Vlissingen te assembleren. Woordvoerder Robin Middel: „Ieder bedrijf dat met hoge cijfers komt over regionale werkgelegenheid, zal grote moeite hebben om die belofte waar te maken. De meerwaarde voor de werkgelegenheid in de regio zit hem dan ook niet in de nieuwbouw, maar in het decennialange onderhoud en de modernisering van onderzeeboten. Een meerwaarde die je alleen maar bereikt, als die bedrijven ook vanaf het begin af aan mogen mee ontwikkelen en -bouwen aan de nieuwe onderzeeboten.”

Eerder zei projectleider Holger Isbrecht van TKMS tegen deze krant dat de ambities van zijn onderneming verder strekken: „We richten een Nederlandse BV van TKMS op met als vestigingsplaats Den Helder. Op de marinewerf is voldoende ruimte om onderzeeboten te bouwen. We kunnen er zelfs de stalen ringen voor de drukhuid maken. Dat vergt echter enorme investeringen die wij niet alleen kunnen opbrengen. Het ministerie van economische zaken zal daar dan ook aan bij moeten dragen.”

Stalen drukhuid

De stalen drukhuid van een onderzeeër is de veilige cocon waar binnen bemanning en apparatuur beschermd zijn tegen de druk van het zeewater. Hoe dieper een boot vaart, hoe groter de druk. De fabricage van de stalen ringen die aan een gelast worden tot vijf à zes componenten die vervolgens weer samengevoegd worden tot een drukhuid, is een ingewikkeld en uiterst secuur proces. Deze verslaggever heeft dit werk van nabij kunnen zien op de werf van Naval in het Franse Cherbourg en die van Saab-Kockums in het Zweedse Karlskrona. Het lijkt onvoorstelbaar dat de kostbare apparatuur die ervoor benodigd is naar Den Helder gebracht wordt voor de bouw van slechts vier boten. Eenvoudiger - en dus veel goedkoper – is het om de ringen in de bestaande fabriek te maken en vervolgens per schip naar Nederland te brengen waar de onderzeeboten in elkaar gezet worden.

„Ik denk persoonlijk dat de gehele productie in Nederland een brug te ver is”, zegt een oud-officier van onderzeeboten. „Defensie heeft een beperkt budget voor de vier boten beschikbaar. Het lijkt me verstandiger om dat geld te benutten waar het meeste effect gesorteerd wordt: de afbouw van kwalitatief hoogwaardige boten. Het Helderse Marinebedrijf heeft bij de modernisering van de huidige Walrus-klasse boten aangetoond daar toe zeer goed in staat te zijn.”

Damen wijst op het voorbeeld van Saab-Kockums in Australië: „Dit bedrijf heeft in Australië voor de bouw van de Collins-klasse een onderhouds- en modernisering cluster opgezet bestaande uit lokale bedrijven. Saab-Kockums levert alleen ondersteuning.

Dezelfde opzet is voor Nederland mogelijk. De afbouw en het levenslange onderhoud van de onderzeeboten wordt dan in Den Helder geconcentreerd.”

TKMS doet er nog een schep boven op: „We willen van Den Helder een ’Submarine Valley’ maken”, zei Isbrecht tijdens een presentatie eerder dit jaar. „Ook het onderhoud van een deel van de Duitse onderzeeboten kunnen we naar Den Helder brengen. Zo ontstaat er duurzame werkgelegenheid die voor dertig tot veertig jaar banen oplevert in de Kop van Noord-Holland.”

Vier werven

Het ministerie van defensie heeft vier werven om nadere informatie gevraagd over hun plannen. Voor de zomer volgt een besluit over het beste voorstel. Het Spaanse Navantia houdt zich opvallend stil. Naval heeft journalisten uitgenodigd om in Frankrijk het productieproces te bekijken. TKMS uit Duitsland is naar het gemeentebestuur van Den Helder gestapt om uit te leggen wat de werf in de marinestad van plan is. Saab-Damen adverteert met een Oranje onderzeeboot om het Nederlandse karakter te benadrukken.

Nieuwe strategie

Vorig najaar werd de Defensie Industrie Strategie (DIS) gepresenteerd. Centraal daarin staat bescherming van Nederlandse maritieme bedrijven. Scheepswerf Damen is de belangrijkste speler. Nadat de DIS bekend werd, paste het Duitse TKMS zijn strategie aan. Besloten werd ook een Nederlandse vestiging van de werf op te richten zodat het onderzeebotenproject aansluit bij de nieuwe strategie. TKMS wil daarvoor ook met Damen samenwerken, maar Damen hoopt met Saab-Kockums boten te gaan bouwen.

Samenwerking

De Duitse en Nederlandse ministeries van defensie hebben diverse overeenkomsten over samenwerking gesloten de afgelopen jaren. Behalve de gezamenlijke ontwikkeling en bouw van onderzeeboten zijn daarbij ook afspraken gemaakt over training van personeel en gezamenlijk opereren. Met een NAVO-partner als Duitsland gaat operationeel samenwerken veel beter dan met een niet-NAVO-partner.

Signatuur

Wat in de huidige discussie nogal onderbelicht blijft is waar het bij onderzeeboten in de essentie om gaat: een onderzeeboot moet onzichtbaar zijn om effectief en veilig te kunnen opereren. In vaktermen heet dat de signatuur van een boot. Geruisloos is uiterst belangrijk, maar er komt steeds meer aandacht voor de magnetische eigenschappen van staal. Door magnetisme kan een boot onder water namelijk opgespoord worden. Is de boot amagnetisch dan is dit niet mogelijk. TKMS beschikt als enige fabrikant over deze stealth-techniek.

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.