Premium

De tragiek der narcisten

1/3

Een beetje eigenliefde kan iedereen wel gebruiken, maar wie echt narcistisch is, kan daar zelf behoorlijk last van krijgen. UvA-wetenschapper Eddie Brummelman deed onderzoek naar narcisme en schreef er het boek ’Bewonder mij!’ over.

Maar eerst: narcisme, wat is dat nou precies? Het aloude verhaal uit de Griekse mythologie van Narcissus is bij de meesten wel bekend: een jonge man die verliefd werd op zijn eigen spiegelbeeld en uiteindelijk wegkwijnde en stierf omdat hij zijn eigen liefde niet kon bevredigen. Het ultieme beeld van een narcist, dat werd altijd gedacht. Maar volgens Brummelman is Narcissus een extreem voorbeeld. ,,Narcisme werd lang gezien als een zeldzame persoonlijkheidsstoornis, maar eigenlijk is het een persoonlijkheidstrek, die de meeste mensen in meer of mindere mate hebben. Veel mensen worstelen ook met narcisme, in onze individualistische samenleving.’’

Simpel gezegd, en dit klopt wel met die oude Narcissus: een narcist is iemand die nogal vol is van zichzelf. Sterker nog, onderzocht Brummelman, een echte narcist voelt zich verheven boven anderen. Hij of zij denkt echt beter te zijn dan iemand anders, of iets beters te kunnen dan iemand anders. Het is lang niet altijd zo dat die persoon er ook daadwerkelijk beter in is, maar dat denkt hij of zij wel. ,,Het grote verschil met het beeld van Narcissus is dat uit mijn onderzoek blijkt dat narcisten niet alleen maar met zichzelf bezig zijn. Ze zijn juist met anderen bezig: ze zoeken bevestiging om zich goed te voelen over zichzelf. Dus ze leggen hun zelfwaardering als het ware buiten zichzelf. Ze willen graag complimenten en erkenning. ’Zien jullie wel hoe goed ik dat heb gedaan?’ Ze hebben dus anderen nodig om zich goed te voelen en ze zijn ook vaak heel erg bezig met hoe ze zich tot anderen verhouden.’’

Geen testje

Er is geen testje om te kijken hoe narcistisch iemand is. Maar Brummelman ontdekte wel wat dingen die vaak terugkwamen in zijn onderzoek. Narcisten zijn iets vaker man dan vrouw. En relatief vaker te vinden in leidersfuncties, ze vinden het fijn als mensen tegen hen opkijken. Ook zijn narcisten bijvoorbeeld in de media te vinden, het liefst staan ze dan voor de camera. Ze zijn vaak charmant. ,,Ze zijn meestal ijdel en weten hoe ze zichzelf het beste kunnen presenteren. Ook weten narcisten vaak hoe ze het best op een foto moeten staan, bijvoorbeeld.’’

Vaak hebben mensen met veel narcistische trekken ook meer met status. ,,Je zal ze eerder met merkkleding zien, of met een duur accessoire, puur om te laten zien dat ze dat kunnen betalen.’’ Narcisten zijn vaker op Instagram of Facebook te vinden, waar ze dan veel over zichzelf plaatsen. Daarnaast hebben ze vaak ook meer vrienden en meer ’likes’ op foto’s. Ook omdat ze dus goed weten hoe ze zich moeten presenteren.

Brummelman raakte geboeid door deze karaktereigenschap en deed er jaren onderzoek naar. ,,Ik ben altijd al gefascineerd geweest door narcisme en wilde graag handvatten bieden aan anderen om deze trek beter te begrijpen. Zo kwam het boek tot stand. Mijn boek heb ik zo geschreven, dat dit voor iedereen toegankelijk is. Ook als je geen psycholoog bent.’’

Volgens de onderzoeken is er een groot verschil tussen zelfwaardering en narcisme. ,,Iemand kan heel erg tevreden zijn met zichzelf, zonder zich beter te voelen dan iemand anders. Dat is het grootste verschil tussen narcisme en zelfwaardering.’’ Uit onderzoek is onder meer gebleken dat wie warme, hechte relaties heeft, bijvoorbeeld een paar beste vrienden en/of een goede relatie, vaak ook meer zelfwaardering voelt. ,,Als andere mensen jou accepteren leer je jezelf accepteren.’’

Toename

Brummelman ziet in deze tijd een duidelijke toename van het aantal personen met narcistische trekken. Dit komt mede doordat ouders in de jaren zeventig een nieuwe manier van opvoeden begonnen te omarmen. ,,Destijds kwam in Amerika de ’self-esteem movement’ opzetten, die ervan uit ging dat allerlei maatschappelijke problemen als drugsgebruik of geweld voortkwamen uit lage zelfwaardering. De oplossing leek zo simpel: kinderen meer complimenten geven. Je kind op een voetstuk zetten.’’ Volgens Brummelman kan deze manier van opvoeden narcistische trekken in een persoon aanwakkeren. ,,Narcisme is deels aangeboren, maar kan worden aangewakkerd door zo’n overwaarderende opvoeding.’’

Niet vergelijken

Hoe moeten ouders het dan doen? ,,Natuurlijk mag je je kind regelmatig complimenten geven. Maar vergelijk je kind niet telkens met anderen. Laat weten dat je het kind waardeert, om wie hij of zij is. Uit onderzoek is gebleken dat zulke ouderlijke warmte ervoor zorgt dat kinderen een gezonde zelfwaardering ontwikkelen. Dat is iets anders dan narcistisch zijn.’’

Als we eerlijk zijn: zo sympathiek klinken narcisten niet. ,,Nee, de meeste mensen houden niet zo van narcisten. Of dit alleen in Nederland zo is, met onze ’doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg’-mentaliteit? Dat weet ik niet. Ik heb het idee dat wereldwijd narcisten niet zo geliefd zijn. Het is ook niet zo gek, ze zijn bijvoorbeeld niet echt met de gevoelens van anderen bezig. Ze vinden het belangrijker om boven anderen uit te steken dan om warme, hechte relaties met anderen te smeden. Hun borstklopperij schrikt anderen af.’’

Brummelman zelf heeft juist door zijn jarenlange onderzoek meer sympathie gekregen voor deze personen. ,,Narcisten zijn voortdurend op zoek naar bewondering, maar komen met lege handen te staan. Ze hebben meestal kortdurende relaties, weinig hechte vriendschappen. Als je altijd bevestiging zoekt buiten jezelf om, en altijd naar anderen kijkt, is het moeilijk tevreden te zijn met jezelf. Want er is altijd wel iemand die het beter kan dan jij. Er is altijd wel een stap hoger in je carrière, je bent er nooit.’’ Als narcisten het gevoel hebben dat ze telkens niet gewaardeerd worden, kunnen ze op wraak uit zijn of heel verzuurd raken.

We kunnen ook wat leren van mensen die heel narcistisch zijn, legt de onderzoeker uit. ,,Narcisten weten een verpletterende eerste indruk te maken. Ook bij sollicitaties krijgen ze eerder de baan, omdat ze geloven dat ze beter zijn dan iemand anders. Als je dat echt gelooft, straal je ook een bepaalde zelfverzekerdheid uit, die we allemaal wel kunnen gebruiken op sommige momenten.’’

Is er voor mensen met narcistische karaktertrekken hoop op een gelukkig leven? Absoluut, denkt Brummelman. ,,Ook voor deze mensen is mijn boek juist interessant. Want je hebt ook veel mensen die merken dat ze narcistische trekken hebben en daar last van hebben. Ze kunnen leren zich minder te vergelijken met anderen, om hechte relaties aan te gaan. Zo kunnen ze toewerken naar gezonde zelfwaardering.’’

Merlin Mulder

Meer nieuws uit Achtergrond

Ombudsman

Ombudsmannen Durk Geertsma & Ed Brouwer springen in de bres voor de consument.