Premium

Kostte gevonden kogel uit pand met onderduikers het leven van Rachel?

Kostte gevonden kogel uit pand met onderduikers het leven van Rachel?
De twee kogelhelften.
© Foto Ron Amesz
Krommenie

Op 9-jarige leeftijd kreeg René Vet een aantal planken en latten om te gebruiken voor een kippenren of een scheepsroer. Het hout was afkomstig uit het pand Zuideinde 20 in Koog aan de Zaan, dat zijn vader Piet Vet had gekocht. ,,Het eerste stuk ging de zaag gewoon door het hout, toen heel moeilijk en daarna weer soepel”, herinnert René Vet zich. Toen hij goed keek zag hij dat hij een kogel doormidden had gezaagd.

Nu, op 50-jarige leeftijd, heeft hij de kogel nog steeds: in twee delen, de lengte is zo’n 33 millimeter, de doorsnede 6 mm.

De vraag doemt nu op: is dit de kogel die de ondergedoken Rachel Speyer-Pais op 23 april 1945 het leven kostte? Het zou zomaar kunnen, want het hout dat zijn vader uit het pand Zuideinde 20 haalde, was afkomstig van de zolder waar de familie Speyer gedurende de Tweede Wereldoorlog geheim onderdak had gevonden, in de toenmalige woning en winkel van antiekhandelaar Siem van de Stadt en zijn moeder Eefje Wijnberg.

Lees ook: Zo overleed Rachel Speyer-Pais door Duitse kogel in Koog aan de Zaan [video]

Spoorbrug

In het kort: Rachel (55) zat vanaf juli 1942 met haar familie ondergedoken in Koog aan de Zaan. Van de Stadt kreeg hiervoor flink betaald door Speyer. Twee weken voor de bevrijding van Nederland werd Rachel doodgeschoten toen ze op afstand van achter een raam toekeek hoe de Duitsers een locomotief uit de Zaan tilden die van de spoorbrug (Hoornse Lijn) te water was geraakt.

De brug was een dag voor het overlijden van Rachel bovendien gesaboteerd en gaf de bezetters veel werk en onrust. Om onbekende reden werd ze op de korrel genomen door een Duitse soldaat, die ergens uit de omgeving van de spoorbrug naar het huis schoot. Rachel werd geraakt in haar hoofd en stierf, de kogel schoot verder en doorboorde een koffieblik. Mogelijk kwam de kogel in een spant of balk van de zolder terecht.

Kostte gevonden kogel uit pand met onderduikers het leven van Rachel?
René Vet zaagde als 9-jarige een kogel doormidden uit het pand Zuideinde 20.
© Foto Ron Amesz

Vader Piet Vet en moeder Annie herinneren zich de jaarlijkse bezoekjes rond 23 april die aan het pand werden gebracht door, wat bleek, een van de zonen van de familie Speyer. ,,Telkens een emotioneel moment”, zeggen ze in een gesprek bij René in Krommenie op, hoe toevallig, de 74ste sterfdag van Rachel.

,,Hij vertelde dat naar oud Joods gebruik nabestaanden niet naar de begraafplaats gaan maar naar de plek waar iemand overleden is.” Rachelbleek ook enige tijd op dezelfde plaats begraven, want om niet verraden te worden werd ze eerst in de tuin van Zuideinde 20 begraven (en in juni ’45 herbegraven in Diemen).

Wapenarsenaal

Of de kogel van René daadwerkelijk de kogel is die Rachel doodde, is nog ongewis. Van Siem van de Stadt is bekend dat hij een wapenarsenaal had, dus het kan ook een ooit door hem afgevuurde kogel zijn. Maar uit het verhaal dat Piet Vet nu vertelt blijkt ook dat zoon Speyer, van wie de familie Vet jammer genoeg de voornaam niet meer weet, zijn ogen vaak zoekend langs de wanden van de zolder liet gaan. Hier had hij zijn moeder doodgeschoten zien worden…

Na jaren van bezoekjes kwam hij op een gegeven moment moment niet meer. ,,We weten niet waarom, misschien is hij toen wel overleden.” Hij kwam, herinneren ze zich, uit Amstelveen of Diemen, in ieder geval rond Amsterdam.

Het doorboorde koffieblik heeft sinds vorige week vrijdag een permanente plaats gekregen in de koffieruimte Halte 20 die nu is gevestigd op de plek van de voormalige antiekzaak, ijswinkel, legerdump Hela Hola en boetiek Elsa (dat van de familie Vet was).

De familie Vet zou de kogel eventueel bij het koffieblik (de vitrine is ontworpen door Cedric van de Geer en Sander van Egmond van de Kerk van de Nazarener) willen exposeren of aan nabestaanden van Rachel willen geven. En misschien kijkt er ooit een wapenkenner naar de herkomst van de kogel. Ze hopen op 4 mei Zuideinde 20 te bezoeken tijdens de route ’Open Joodse huizen, huizen van verzet’. Om herinneringen te delen en om het verhaal van Rachel Speyer completer te maken.

Meer over de familie Spyer staat op www.joodsmonumentzaanstreek.nl

Zie ook www.openjoodsehuizen.nl

Meer nieuws uit Zaanstreek

Meest gelezen