Premium

Kogelgat in koffieblik vertelt drama over in Koog ondergedoken Joodse familie

Kogelgat in koffieblik vertelt drama over in Koog ondergedoken Joodse familie
Sander van Egmond (r) en Cedric van de Geer hangen het koffieblik met kogelgat in de vitrine aan de wand.
© Erik Rietman Fotografie
Koog aan de Zaan

Was Rachel bewust een doelwit voor een Duitse schutter of werd ze per ongeluk door haar hoofd geschoten waarna ze overleed? Niemand die ooit het exacte antwoord op deze vraag zal weten.

Wat resteert van dit drama in een ondergedoken Joods gezin is een koffieblik met een kogelgat erin. Dat voorwerp vertelt het trieste verhaal van de kogel die -twee weken voor de bevrijding- een onverwacht einde maakte aan het leven van Rachel Speyer-Pais. Het was op 23 april 1945, de dag dat een locomotief na sabotage van de spoorbrug werd opgetakeld. Reageerde de soldaat op de schittering van haar bril toen ze naar buiten keek, voelde hij zich bedreigd? Een kogel afgevuurd door de Duitse soldaat die de ondergedoken vrouw vanaf de spoorbrug bij Zaandam schoot door haar hoofd. Eerst door haar heen, daarna dwars door het koffieblik op de zolder van het huis aan het Zuideinde. De achtergrond van haar dood is nooit exact onderzocht door de Duitse bezetters en dat heeft mogelijk het leven gered van de andere ondergedoken familieleden.

Vitrine

Op 4 mei 2019 vindt voor de derde keer het herdenkingsprogramma ‘Open Joodse Huizen – Huizen van Verzet’ plaats. Verhalen over onderduikers, verzet en deportaties komen die dag tot leven in negen Zaanse woningen waar tijdens de Tweede Wereldoorlog Joden geheim onderdak vonden. Ook Zuideinde 20 is dan te bezichtigen.

Vrijdag kreeg het koffieblik met kogelgat een plek in koffieruimte Halte 20. De vitrine is gemaakt door Cedric van de Geer (industrieel ontwerper) en Sander van Egmond (werkzaam bij orgelbouwer Flentrop), betrokken bij het pand via de Kerk van de Nazarener. Op 4 mei vertellen zij het verhaal over Rachel en haar familie, die op de zolder woonden waar nu de jonge gelovigen wekelijks samenkomen. Rachel werd tijdelijk begraven in de tuin om de Duitsers niet te waarschuwen en vond haar rustplaats in Diemen.

Aan Zuideinde 20 woonden antiekhandelaar Siem van de Stadt en zijn moeder Eefje Wijnberg. Ze verleenden vanaf juli 1942 onderdak aan de ondergedoken Aron en Rachel Speyer-Pais met hun vier kinderen en aanhang. Het huis was oorspronkelijk de familiewoning van Klaas van de Stadt en Eefje Wijnberg en hun tien kinderen. Ook Eefjes schoenenwinkel was hier gevestigd. Eefje was van Joodse afkomst. Aron was antiekhandelaar en kreeg in de zomer van 1942 een oproep voor kamp Westerbork. Het lot bracht hem in contact met Simon van de Stadt, die zijn familie tegen een vergoeding onderdak en voeding bood.

Depot

Het koffieblik was jaren in het depot van de Archeologische Werkgemeenschap Zaanstreek/Waterland opgeborgen, nadat het lang was bewaard door Simon Boers uit Zaandijk (pleegzoon van Van de Stadt) en nog voor zijn boerderij aan het Hazepad in 2015 afbrandde al was veiliggesteld. Nu is dit alledaagse voorwerp met bijzonder verhaal te zien in een vitrine in Halte 20 (dit pand is ook lang bekend geweest als legerwinkel HelaHola).

Bij de onthulling vrijdag werden door nazaten van de betrokken families (uit Franeker) nieuwe wetenswaardigheden gemeld, die ongetwijfeld een plekje krijgen in het verhaal dat op 4 mei verteld gaat worden door Cedric en Sander.

Bekijk hier een korte video van de onthulling.

Zie ook www.openjoodsehuizen.nl

Meer nieuws uit Zaanstreek

Meest gelezen