Wandelen door Alkmaar in Week van de Rechtspraak (2,5 km)

Bert Muis bij het Willemshuis. Foto Erna Faust

Bert Muis bij het Willemshuis. Foto Erna Faust

Ron Amesz

Waar nu een schouderkliniek en fysiotherapiepraktijk zijn gevestigd, daar werd in de 13e eeuw macht uitgeoefend. Het opgeknapte Willemshuis aan Pieterstraat 18-16 in Alkmaar, tegenover het Biermuseum, is niet het oorspronkelijke pand waarin destijds de rentmeester belasting inde namens de graven van Holland, hun zaken beheerde en hun recht liet spreken. Graven Willem II en Floris V kijken vanaf de trapgevel op ons neer. ,,Het was ook een strategische plek ' vlakbij sluis, overhaal en de dijken ' om aanvallen te beginnen tegen de West-Friezen.''

Geboren Deventenaar Bert Muis (71) is bestuurslid van Historische Vereniging Alkmaar. Hij coördineert de twee gerechtswandelingen door de stad die op 10 en 12 september om 9.30 uur starten bij het Biermuseum. Na afloop kun je een rechtszaak bijwonen.

In 1254 kreeg Alkmaar stadsrecht, in het stadhuis ligt een uit 1325 daterende kopie van dat document. Voor wie er niet bij stilstaat, zegt Bert het er maar bij: ,,Geen kopie zoals wij dat kennen, het is overgeschreven.'' Stadsrecht deed het zelfbewustzijn groeien en schiep duidelijkheid. De poorters, ofwel burgers, zagen hun rechten en plichten; ze zworen trouw aan landsheer en stadsbestuur.

En dus konden ze met regelmaat op veldtocht tegen de vermaledijde West-Friezen. Bert toont al wandelend een niet al te historisch correct 'maar wél leuk' plaatje. ,,Hier zie je Willem II in 1256, in harnas en te paard bij Hoogwoud door het ijs gezakt.'' Uitgelezen kans voor de vijand. ,,De West-Friezen sloegen hem vervolgens het hoofd in.''

Poorters konden alleen worden veroordeeld door het eigen dagelijks bestuur, de schout en schepenen. ,,Zij konden ook vrede opleggen, zo van: stoppen nu. Dat is wel een aardig idee, als je eens kijkt op wereldniveau. Neem alleen maar Syrië. Maar ja, dan moet je wél kunnen handhaven'''

Handhaven was in historisch Alkmaar geen probleem. Op de Gewelfde Brug werd je aan een paal 'te kaak' gesteld. ,,Een prostituee bijvoorbeeld die daar een paar uur moest staan, met het bordje 'hoer' erbij. Dan wist iedereen het van haar.'' Buiten de stad stonden de huiveringwekkende staken, opdat buitenlui meteen beseften dat ze de Alkmaarse rechtspraak serieus moesten nemen. Want wat hen daar eventueel stond te wachten? ,,Verbannen, brandmerken, geselen, tuchthuis, ophangen, onthoofden, radbraken en doodbloeden.'' Het huidige Eetpaleis aan het Verdronkenoord was in de 16e en 17e eeuw het Wapen van Munster, dé herberg voor de beul uit Haarlem. ,,Hij kwam al op vrijdag aan, in verband met de zaterdagse openbare executies. Daar kwam men hem de hand schudden. Hij was vaak ook chirurgijn, en had dus in feite de macht over leven en dood.'' Geen veroordeling zonder bekentenis ' door scherpe ondervraging of op de pijnbank. ,,Rechtspraak gebeurde vervolgens in het openbaar en er zijn gelukkig genoeg voorbeelden van barmhartigheid. Het ging niet altijd bot en gewelddadig. We kennen een geval waarin iemand voor de rechter stond, met al twintig veroordelingen op zijn kerfstok.''

Het goede van de Napoleontische tijd was onder meer de wijziging van de rechtspraak; het civiel wetboek en strafwetboek werden de basis van de tegenwoordige rechtspraak. In 1811 werd in het Alkmaarse stadhuis de 'rechtbank van eerste aanleg' ingesteld. ,,Het keizerlijk gerechtshof zat in Den Haag, je kon zelfs tot 'Parijs' aan toe in beroep.'' In 1877 werd 'Alkmaar' de rechtbank voor heel Noord-Holland Noord. ,,Daar is om geknokt met 'Hoorn', pas na een herstemming in de Tweede Kamer kwam een voor Alkmaar gunstige beslissing.'' In 1889 was er brand in het stadhuis. ,, 11.000 registers uit de burgerlijke stand weg, plus het gerechtelijk archief.'' De 15e eeuwse Grote of Sint-Laurenskerk had ook strafbeleid. In de uitbouw achter het orgel was een 'gevangenisje' voor stoute kerkelingen. Het ordebord hangt in de kerk.

In de Week van de Rechtspraak (9/9-18/9) zijn er gerechtswandelingen in Alkmaar, Hoorn en Haarlem. De laatste is volgeboekt. Aanmelden via e-mail: voorlichting.rb-nho@rechtspraak.nl (Alkmaar) of www.oudhoorn.nl (Hoorn). Op Monumentendag (14/9) zijn de rechtbanken in Hoorn en Haarlem te bezichtigen.

TON DE LANGELengte: 2,5 kilometer (40 minuten lopen).Start: Willemshuis, Pieterstraat.Parkeren: dichtbij, in parkeergarage Karperton (www.parkeerlijn.nl).Horeca: Volop.

Meer nieuws uit frontpage

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.