Het giftige geheim van Oreo-koekjes maakt Olam een van de grootste ammoniakvervuilers van ons land

Welke vier geheime ingrediënten er in het zwarte cacaopoeder voor de Oreo-koekjes gaan, houdt ook de Nederlandse overheid geheim op verzoek van de Zaanse fabrikant.© MediaNews Group via Getty Images

Bart Vuijk
Koog aan de Zaan

Wegwezen hier! Sirenes, zwaailichten en beeldschermen waarschuwen de medewerkers van de cacaofabriek. ’Black’ wordt gedraaid. Het zwarte cacaopoeder voor de Oreo-koekjes.

Waarschuwingen loeien door de fabriek. Werknemers van de Olam-cacaofabriek in Koog aan de Zaan weten wat ze te doen staat als ’HFC Black’ wordt geproduceerd. Dan wordt die afdeling hermetisch afgesloten en iedereen moet evacueren naar een veilige plek.

Lees ook: Oreo-koekjes zwart dankzij grote hoeveelheden milieuvervuilend ammoniak

Ergens in het gebouw wordt een kraan opengezet. Ammoniak stroomt door de paarse leidingen, om zich te mengen met het hete, natte cacaomengsel. Hierbij komen grote hoeveelheden van dit giftige en zwaar milieubelastende spul in gasvorm vrij.

Dat de ammoniak kunstmatig aan de cacaobonen wordt toegevoegd, weet bijna niemand. Behalve de werknemers in de fabriek en de milieu-inspecteurs van de omgevingsdiensten. Die inspecteurs weten ook al jaren dat Olam een van de grootste ammoniakvervuilers van het land is. En ze weten precies waarom dat zo is. Maar ze houden het stil. Op verzoek van de fabriek. De Oreo-ammoniak van Olam is het best bewaarde keukengeheim van de Zaanstreek.

In de jaren tachtig bedacht Cacaofabriek De Zaan, zoals Olam toen nog heette, het procedé om met toegevoegd ammoniak cacaopoeder zwart te maken. Het was een gouden vondst. Geen enkele cacaofabriek ter wereld kreeg zijn cacaopoeder zwarter dan het Hollandse bedrijf in de Zaanstreek. Het procedé van de Zaanse cacaomakers wordt nog steeds wereldwijd het ’Dutch process’ genoemd. De fabriek heeft het zelf liever over ’alkaliseren’ en zweeg - tot deze krant enkele weken geleden vragen stelde - over de tienduizenden liters toegevoegd ammoniak.

Al die ammoniak blijft niet in het cacaopoeder. Nou ja, een beetje. Het meeste gaat er weer uit, door de schoorsteen, naar buiten, waar het de omringende woonwijken in de stank zet en nabijgelegen natuurgebieden vervuilt.

Lees ook: Veganvriendelijk zwart koekje niet zo vriendelijk voor het milieu | Commentaar

Belangrijk voor Olam is het feit dat de grootste koekjesfabrikant van de wereld, Mondelez, het zwarte cacaopoeder gretig afneemt voor de bekende Oreo-koekjes. Het zijn de meest gegeten koekjes ter wereld, met een omzet van 3,1 miljard dollar in 2019.

En daar mag Olam het cacaopoeder voor leveren. De financiële belangen zijn groot, de milieubelangen ondergeschikt.

Zoals vaker is het een klokkenluider die de waarheid aan het licht brengt. Een telefoontje naar de krant. Een man wiens identiteit bij de hoofdredactie van deze krant bekend is, maar die niet met zijn naam in de krant wil. Hij heeft grote kennis van de procedures in de fabriek. Zo weet hij precies waarom Olam in de top vijf van ammoniakvervuilers staat. ’Weten jullie eigenlijk wel waar al die ammoniak vandaan komt?’

Ja, dat dáchten we te weten. Die vraag wist de fabriek altijd met een halve waarheid te beantwoorden. De grote ammoniakuitstoot ontstaat vanzelf tijdens het roosteren van de cacaobonen. Dan komt het min of meer van nature vrij, is het verhaal. ’Alkaliseren’, wordt ook vaak gezegd. Er is toch bijna niemand die weet wat dat betekent. Ja, het door toevoeging van chemicaliën donkerder maken van cacao, en zachter van smaak. Een uitvinding van cacaomaker Van Houten in 1830. Dat kun je op internet opzoeken.

Van Houten gebruikte kaliumcarbonaat of potas; van ammoniak was nog geen sprake. Maar kaliumcarbonaat zit nog wel steeds in het mengsel. Dat staat keurig op de verpakking van de Oreo-koekjes.

De omgevingsdiensten, die Olam aan zijn milieuvergunningen helpen, komen met dezelfde uitleg als de fabriek. Woordvoerder Tom Jonker van Omgevingsdienst Noord-Holland Noord: „De emissie van ammoniak (NH3) vanuit de inrichting van Olam is relatief hoog omdat vooral bij het procesonderdeel branden van de cacaobonen veel ammoniak vrijkomt.”

Wat op zich klopt, want tijdens dit procesonderdeel gaat de kunstmatig toegevoegde ammoniak erbij. Maar dat vertelt Jonker er niet bij.

Hoe zit het nou echt? De klokkenluider van de Olamfabriek weet uit eigen waarneming dat grote hoeveelheden giftig ammoniak, in een hoge concentratie, kunstmatig worden toegevoegd aan het alkalisatieproces. Het wordt per tankwagen of bulkzak aangevoerd. Ammoniak is het hoofdbestanddeel van het geheime recept voor ’HFC Black’ waar naast ammoniak overigens nog drie andere onbekende chemische ingrediënten in gaan. Het zijn chemicaliën die volgens deze klokkenluider ’eigenlijk niet in voedsel moeten zitten’. „Eerder in een keukenkastje met schoonmaakmiddelen.”

De klokkenluider is vooral kritisch over het procesdeel waar de cacaobonen worden gealkaliseerd. „Je kunt zeggen dat de cacao chemisch wordt mishandeld”, zegt hij. „En ik vraag me af of het nou wel zo nodig is om al die ammoniak, met al die uitstoot tot gevolg, te gebruiken voor dit ene doel: het zwart kleuren van de cacao. Dat is alleen maar om het beter te kunnen verkopen. De natuurlijke kleur van cacao is lichtbruin.”

Hij weet te vertellen dat de productie van het zwarte poeder is uitgebreid. Enkele jaren geleden is een speciale HFC-lijn gebouwd. ’High Flavoured Cocoa’. Geheim hoofdbestanddeel: ammoniak en ammoniakzouten. „De fabriek is al sinds de jaren vijftig bezig met het bedenken van manieren om het poeder steeds donkerder te maken. Dat ging in het begin nog met toevoeging van koolstof, en later loog.”

Maar dat ging ten koste van de smaak. Uiteindelijk werd met succes ammoniak ingezet. In de jaren tachtig kwam iemand op die gedachte. Daar wordt het cacaopoeder pas goed zwart van, zagen de cacaobazen tot hun tevredenheid, die truck na truck de ammoniak lieten aanrukken en een grote ammoniaktank bij het gebouw plaatsten. Sindsdien nam het zwarte goud een hoge vlucht.

Lees ook: Olam vreest niet voor gedwongen vertrek uit de Zaanstreek na verschijning van rapport Johan Remkes: ’De komende twee jaar uitstoot nog verder omlaag’

„Die zwarte cacaopoeders zijn goud geld waard voor het bedrijf”, aldus de klokkenluider. „Het is en blijft een mooi bedrijf, dat dit ammoniakprocedé heeft uitgevonden ter vervanging van het gebruik van koolstof om het cacaopoeder zwart te maken. De ammoniak was destijds juist een grote stap voorwaarts.”

„Maar deze fabriek is nooit ontworpen om zulke grote hoeveelheden ammoniak te verwerken”, merkt hij kritisch op. „Er is ook nooit voldoende geld geïnvesteerd om dat op een behoorlijke wijze te doen. De ideeën van de afdeling engineering hierover zijn altijd met een rood potlood doorgehaald. Te duur, vonden ze. De ammoniak kiert dus uit alle hoeken en gaten, de stank is enorm. De hele fabriek hangt vol met sensors en sproei-installaties. Als de ammoniakwaarden te hoog worden, te gevaarlijk, staan de sirenes al snel te loeien. Dan moet de bedrijfsbrandweer met gasmaskers komen om alle ramen en deuren open te gooien. Zo kan het gas naar buiten ontsnappen. Het milieu? Dat interesseert ze niet bij de top van het bedrijf. Wel het superzwarte cacaopoeder en wat ze ermee verdienen.”

Directeur Eric Nederhand van Olam erkent tegen deze krant na herhaaldelijk aandringen dat ammoniak aan het proces wordt toegevoegd, maar wil niet verhelderen hoeveel dat op jaarbasis is. „Ofi (Olam) gebruikt ammoniak als alkalisatieoplossing voor sommige cacaopoeders om de kleur of smaak van het eindproduct te wijzigen. Er blijft geen of zeer weinig ammoniak achter in het eindproduct. Ofi vermeldt het gebruik ervan als levensmiddelenadditief in de technische informatie bij elk ingrediënt dat we produceren”, antwoordt Nederhand. „Op specifieke hoeveelheden kan ik niet ingaan.”

Bij de grootste afnemer van het donkere cacaopoeder, Oreo-maker Mondelez, is het gebruik van toegevoegd ammoniak bekend: het staat gewoon als ingrediënt op de verpakking van Oreo-koekjes. ’Ammoniumcarbonaat’ staat hier vermeld.

„Het gebruik van ammoniumcarbonaat in levensmiddelen heeft geen invloed op de kwaliteit of de veiligheid van het product”, haast Annick Verdege van Mondelez zich te verklaren. De Oreo-koekjesmaker blijkt volledig op de hoogte van het ’Dutch process’ om het poeder zwarter en volgens Mondelez ook smaakvoller te maken met behulp van ammoniak. Dat het omstreden is, lijkt Mondelez wel te beseffen. „ Met Ofi hebben wij de afgelopen jaren gewerkt aan een verbeterde productiemethode, waarbij milieuvriendelijker alkali wordt gebruikt.”

SP-politica Anna de Groot, die voor haar partij zowel in de Zaanse gemeenteraad als Provinciale Staten van Noord-Holland zit, klappert met haar oren als ze hoort over de ware oorzaak van de ammoniakuitstoot van Olam.

„Ik ben echt een Olam-specialist, maar dit wist ik niet. Ik wist wel dat die ammoniakuitstoot iets te maken had met die Oreo-koekjes, en dat was mij altijd al een doorn in het oog. In het verleden heb ik veel politieke vragen gesteld over die fabriek. Ik vind het daar ook helemaal niet lekker ruiken.”

Ze wijst erop dat nabijgelegen natuurgebieden, zoals de Kalverpolder, veel te lijden hebben onder de ammoniakuitstoot van de fabriek. „Vrijwilligers in de Kalverpolder werken zich het schompes om braamstruiken onschadelijk te maken die door de ammoniak groeien, terwijl die ammoniak doelbewust aan het cacao wordt toegevoegd: ik ben stomverbaasd. Dat Olam hiermee bewust de natuur van Zaanstad vernaggelt, terwijl zij dit gewoon weten… Woorden schieten tekort. En er zijn ook nog gevolgen voor mensen met klachten aan de luchtwegen. Mensen in de Zaanstreek maken zich grote zorgen over hun gezondheid. Als ik nu hoor dat die bewust in het geding komt en dat dit jarenlang is stilgehouden, vind ik dat heel erg. Ook de rol van de Omgevingsdienst vind ik heel merkwaardig.”

„Ik weet niet of het toevoegen van ammoniak vergund is, je zou zeggen dat hier een vergunning voor zou moeten bestaan. Als dat zo is, vind ik dat die vergunning moet worden ingetrokken. Iedereen in dit land werkt zich kapot om de natuur in Nederland beter te krijgen, en dan dit.”

’Ofi (Olam) maakt deel uit van ons leveranciersnetwerk en produceert het zwarte cacaopoeder dat wordt gebruikt voor het maken van onze Oreo-koekjes’, reageert Oreo-maker Mondelez op bovenstaand artikel.

’Ofi produceert dit ingrediënt voor Mondelez International alsook andere bedrijven. Het zwarte cacaopoeder wordt verkregen door toepassing van het zogenaamde ’Dutch process’ (dit werd meer dan 100 jaar geleden ontdekt door een Nederlandse fabrikant, vandaar de naam). Door alkali toe te voegen aan de cacaobonen, wordt de smaak van de cacaobonen verbeterd. Het alkalisatieproces maakt de bonen minder bitter, maar verandert ook de kleur van het product. Alkalisatie maakt de kleur van cacaopoeder donkerder.’

Lees ook: Olam in Wormer wacht boete vanwege lozing vetten. ’De vetten zijn niet giftig maar veroorzaken een zuurstoftekort, waardoor vissterfte optreedt’

’Ammoniumcarbonaten worden gewoonlijk niet alleen gebruikt om te alkaliseren, maar ook als rijsmiddel bij de productie van gebakken producten. Het gebruik van ammoniumcarbonaat in levensmiddelenkwaliteit heeft geen invloed op de kwaliteit of de veiligheid van het product. Het gebruik ervan in levensmiddelen is geregeld door de EU en omvat ammoniumcarbonaat van levensmiddelenkwaliteit, dat ook in vele andere levensmiddelen wordt aangetroffen. Als voedingsbedrijf voldoen wij aan alle plaatselijke voorschriften betreffende het gebruik en de etikettering van alkaliën in levensmiddelen.’

’Als wereldwijd snackbedrijf, dat in veel landen actief is, nemen we maatregelen om onze impact op het milieu te verminderen, zowel rechtstreeks via onze eigen activiteiten als in onze toeleveringsketen. Slim en duurzaam gebruik van grondstoffen in onze eigen activiteiten en die van onze leveranciers vormt een belangrijke bijdrage aan het verminderen van onze ecologische voetafdruk. Dit geldt ook voor Ofi, met wie wij de afgelopen jaren hebben gewerkt aan een verbeterde productiemethode, waarbij milieuvriendelijker alkali wordt gebruikt’, aldus Mondelez.

Lees ook: Oreo-koekjes zwart dankzij grote hoeveelheden milieuvervuilend ammoniak

Meer nieuws uit Zaanstreek-Waterland

Ombudsteam

Ons Ombudsteam springt in de bres voor de consument.