Privacypartijen: pas op voor ’super-SyRI’. Datakoppeling ’blauwdruk voor meer toeslagenaffaires’

Computernetwerk
© Getty Images/iStockphoto
Den Haag

Burgerrechtenorganisaties, de FNV en juristen waarschuwen voor een nieuwe wet die koppeling van gegevens van overheidsinstanties en private partijen mogelijk moet maken. ,,Dit moet je niet willen. Al helemaal niet na de toeslagenaffaire.’’

De Wet gegevensverwerking samenwerkingsverbanden (WGS) regelt dat samenwerkende instanties hun gegevens met elkaar delen voor analyses, onder meer om criminaliteit aan te pakken. Op dit moment werpt de privacywet AVG daar nog blokkades tegen op.

Het wetsvoorstel, dat al ruim twee jaar in de maak is, kwam vlak voor kerst vrij geruisloos door de Tweede Kamer. Dit ondanks verzet van SP, D66 en GroenLinks, die scherpe kritiek uitten en opriepen tot uitstel. Deze week nam de Eerste Kamer het in behandeling.

De coalitie van partijen die een jaar geleden een rechtszaak won tegen het gebruik van het omstreden Systeem Risico Indicatie (SyRI - zie kader), stuurt daarom een brandbrief aan de Eerste Kamer. In de brief spreekt zij van een ’super-SyRI’ en waarschuwt: „Dit is een blauwdruk voor meer toeslagenaffaires.”

Bulldozer

In de WGS staat voor vier ’samenwerkingsverbanden’ beschreven welke gegevens zij mogen uitwisselen. Zo mogen partijen binnen de Zorg- en Veiligheidshuizen onder meer informatie over iemands inkomen, woonsituatie, relaties en gezondheid met elkaar delen. In deze verbanden zitten ook bedrijven, zoals banken en accountantskantoren. Voor hen kan bovendien een verplichting gelden.

Een eerdere, nog ruimere versie van het voorstel kwam het kabinet op stevige kritiek te staan van de Raad van State, die oordeelde dat het in strijd was met het privacyartikel van de Grondwet. Ook de Autoriteit Persoonsgegevens was ongelukkig over de wet. Na ingrijpende wijzigingen diende minister Grapperhaus het voorstel in december alsnog in bij de Kamer.

Tijmen Wisman van het Platform Burgerrechten ging er na het SyRI-vonnis en de toeslagenaffaire vanuit dat de wet er niet meer zou komen. ,,Met SyRI heeft de rechter een streep in het zand gezet, maar de regering bulldozert daar overheen.’’

Lees ook: Haarlemmer Erwin Jansen stond 50.000 euro in het rood door toeslagenaffaire: ’Het heeft ons flink te pakken genomen’

Blackbox

Ook Maureen van der Pligt van de FNV was verrast door de wet en ook de timing van de stemming: de dag van het rapport van de toeslagenaffaire. ,,Dat maakte het extra schrijnend. Dit moet je niet willen, al helemaal niet na de toeslagenaffaire. Hebben ze er dan niets van geleerd?’’

Een van de vele problemen met de wet die Wisman ziet is dat de minister zonder tussenkomst van de Kamer nieuwe samenwerkingsverbanden kan optuigen die data mogen delen. Dat merkte ook Kamerlid Kees Verhoeven (D66) op tijdens het debat. Verhoeven sprak van een ’datadeeltjesversneller’. ,,Ik zie gewoon niet waar het stopt. Bijna alle grote organisaties doen mee. Bijna alle data mogen worden uitgewisseld.’’

Wisman hekelt de geautomatiseerde besluitvorming van dit soort systemen. ,,Er komen geen mensen aan te pas.’’ Volgens Van der Pligt is het grootste probleem het gebrek aan transparantie. ,,Mensen krijgen vinkjes achter hun naam, die misschien nooit meer weggaan. Maar je kunt niet achterhalen waar dat vinkje vandaan komt.’’

Lees ook: Nadelen Artificial Intelligence worden zichtbaar

Waakhond zonder tanden

Ook de waarborgen in de wet noemt Van der Pligt volstrekt onvoldoende. Burgers kunnen bij privacyschendingen aankloppen bij de Autoriteit Persoonsgegevens, maar die kampt met achterstanden. ,,Het is een waakhond zonder tanden. Die kan helemaal niet doorbijten. Dat maakt zo’n wet extra gevaarlijk. Waar moet je dan je recht halen?’’

De Eerste Kamer heeft aangekondigd meer advies te willen inwinnen van de Raad van State en de Autoriteit Persoonsgegevens voordat ze de wet verder gaat behandelen.

Lees ook: Opa gaat met de Wmo-taxi naar het bordeel. De gemeente kan zien waar hij allemaal naartoe gaat. Mag dat van de Autoriteit Persoonsgegevens?

SyRI

Het ’Systeem Risico Indicatie’ was een overheidssysteem dat op basis van allerlei gegevens het risico berekende dat er op een bepaald adres fraude werd gepleegd. SyRI kwam het kabinet in 2019 nationaal en internationaal op stevige kritiek te staan, onder meer van de VN. In een zaak die was aangespannen door de zogeheten ’SyRI-coalitie’ verbood de rechter februari vorig jaar het systeem, omdat het in strijd was met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. SyRI maakte een te grote inbreuk op het privéleven van mensen en was bovendien niet controleerbaar, aldus de rechtbank.

De ’SyRI-coalitie’ bestaat uit Platform Burgerrechten, FNV, het Nederlands Juristen Comité voor de Mensenrechten, Privacy First, KDVP, de Landelijke Cliëntenraad en schrijvers Tommy Wieringa en Maxim Februari.

Lees ook: Mariëtte Sedee (CDA) haalt haar gelijk over privacy en Syri

Meer nieuws uit Amsterdam

Meest gelezen